काठमाण्डौं — कृत्रिम बुद्धिमत्ता एआई आधारित च्याटबोटले परम्परागत राजनीतिक प्रचारभन्दा बढी प्रभावकारी रूपमा मतदाताको सोच र निर्णयमा असर पार्न सक्ने तथ्य हालै सार्वजनिक अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धानहरूले पुष्टि गरेका छन्।
अमेरिकासहित विभिन्न देशमा गरिएको अध्ययनले व्यक्तिगत संवादमार्फत एआई ले मतदाताको राजनीतिक प्राथमिकता उल्लेख्य रूपमा परिवर्तन गर्न सक्ने देखाएको हो। यो प्रवृत्तिले विश्वभर लोकतान्त्रिक प्रक्रियाको स्वरूप बदलिँदै गएको संकेत गर्छ, जसको प्रभाव नेपालमा पनि पर्न सक्ने देखिन्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनले के देखायो?
एमआईटी, कोर्नेल विश्वविद्यालय, कार्नेगी मेलोन विश्वविद्यालय र युनिभर्सिटी अफ रेजिना लगायतका संस्थाका अनुसन्धानकर्ताहरू सहभागी भएको अध्ययन नेचर र साइन्स जस्ता प्रतिष्ठित वैज्ञानिक जर्नलमा प्रकाशित भएको छ। अध्ययनमा लार्ज ल्याङ्ग्वेज मोडेल (एलएलएम) मा आधारित एआई च्याटबोट प्रयोग गरी विभिन्न देशका मतदातासँग चुनावपूर्व संवाद गराइएको थियो।
अनुसन्धानका अनुसार एआई च्याटबोटसँगको एक–एक संवादपछि मतदाताको राजनीतिक प्राथमिकतामा औसतमा २ देखि ४ अंकसम्मको परिवर्तन देखिएको थियो। अमेरिकी राष्ट्रपति निर्वाचनसँग सम्बन्धित परीक्षणमा केही सहभागीहरू एआई सँगको वार्तालापपछि दुई मुख्य उम्मेदवारमध्ये एउटातर्फ झुकेको पाइएको थियो।
क्यानडा र पोल्याण्डमा गरिएको परीक्षणमा त विपक्षी मतदाताको दृष्टिकोणमा करिब १० प्रतिशतसम्म परिवर्तन देखिएको उल्लेख छ। अध्ययनले देखाएअनुसार तथ्य, तर्क र विस्तृत व्याख्या प्रयोग गर्ने एआई च्याटबोटले मतदातालाई अझ प्रभाव पार्ने गरेको पाईएको छ । तर सबैभन्दा प्रभावशाली देखिएका केही च्याटबोटले पूर्ण रूपमा सत्य नभएका विवरण पनि प्रस्तुत गरेको पाइयो, जसले गलत सूचना फैलिने जोखिमलाई समेत उजागर गरेको छ ।
अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार परम्परागत राजनीतिक प्रचारको तुलनामा एआई च्याटबोटमार्फत हुने संवाद अझ प्रत्यक्ष, व्यक्तिगत र मनोवैज्ञानिक रूपमा प्रभावकारी देखिएको छ।
एआई च्याटबोट किन बढी प्रभावशाली बन्दैछन्?
परम्परागत राजनीतिक प्रचार एकतर्फी सन्देशमा आधारित हुन्छ। भाषण, विज्ञापन वा सामाजिक सञ्जालका पोस्ट सबै मतदाताका लागि एउटै ढाँचामा प्रस्तुत गरिन्छ। तर एआई च्याटबोटले प्रयोगकर्ताको प्रश्न, चासो, असन्तुष्टि र प्राथमिकता बुझेर त्यसैअनुसार जवाफ दिन्छ। यही व्यक्तिगत संवाद क्षमताले मतदातासँग विश्वासको सम्बन्ध सिर्जना गर्दछ।
धेरै प्रयोगकर्ताले एआई बाट प्राप्त जानकारीलाई तुलनात्मक रूपमा निष्पक्ष ठान्ने मनोवैज्ञानिक प्रवृत्ति पनि देखिन्छ। यही विश्वासको आधारमा राजनीतिक सन्देश सामान्य सूचना वा विश्लेषणको रूपमा प्रस्तुत हुँदा मतदाताको आलोचनात्मक सोच कमजोर हुनसक्ने जोखिम रहन्छ।
नेपालमा देखिन सक्ने खतरा
१. चुनावी हस्तक्षेपको सूक्ष्म स्वरूप
नेपालमा सामाजिक सञ्जालमार्फत गलत सूचना र दुष्प्रचार फैलिने गरेको अनुभव छ। एआई च्याटबोट प्रयोग भएमा यस्तो हस्तक्षेप अझ व्यक्तिगत र अदृश्य बन्न सक्छ, जसलाई पहिचान र नियन्त्रण गर्न कठिन हुन्छ।
२. डिजिटल साक्षरताको कमजोरी
नेपालको ठूलो जनसंख्याले डिजिटल सामग्रीको स्रोत र विश्वसनीयता छुट्याउन अझै कठिनाइ भोगिरहेको छ। एआई बाट आएको जानकारीलाई स्वतः सत्य ठान्ने जोखिम उच्च छ।
३. कानुनी र नीतिगत रिक्तता
एआई प्रयोग, राजनीतिक डिजिटल प्रचार र डेटा गोपनीयतासम्बन्धी स्पष्ट कानुनको अभावले दुरुपयोग भए पनि नियमन कमजोर बनाउँछ।
४. बाह्य प्रभावको सम्भावना
धेरै एआई प्लेटफर्म विदेशी कम्पनीको नियन्त्रणमा रहेका कारण बाह्य राजनीतिक वा आर्थिक हित नेपाली राजनीतिक बहसमा प्रवेश गर्ने जोखिम पनि रहन्छ।
सम्भावित अवसरहरू
खतरा मात्र होइन, उचित नियमन र पारदर्शितासहित प्रयोग गरिए एआई ले सकारात्मक भूमिका पनि खेल्न सक्दछ।
- मतदाता शिक्षामा सहयोग गर्दै निर्वाचन प्रक्रिया, अधिकार र नीतिगत विषय बुझाउन
- राजनीतिक दलका घोषणापत्र र नीतिहरू तुलना गर्न
- दूरदराजका नागरिकलाई सूचना र संवादमा जोड्न
नेपालका लागि नीतिगत सुझाव
- निर्वाचनका बेला एआई र च्याटबोट प्रयोगबारे निर्वाचन आयोगले स्पष्ट नियम बनाउने
- राजनीतिक उद्देश्यका एआई प्रणालीले आफू एआई हो भन्ने जानकारी अनिवार्य रूपमा खुलाउने
- डेटा गोपनीयता कानुनलाई कडाइका साथ कार्यान्वयन गर्ने
- डिजिटल साक्षरता अभिवृद्धिका कार्यक्रम विस्तार गर्ने
- डिजिटल चुनावी गतिविधि अनुगमनका लागि स्वतन्त्र संयन्त्र स्थापना गर्ने
अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनहरूले देखाएको जस्तै एआई च्याटबोट राजनीतिक निर्णयमा प्रभाव पार्ने शक्तिशाली माध्यम बन्दै गएको छ। नेपालले यसलाई समयमै नबुझी र अनियन्त्रित छाडे लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा गम्भीर असर पर्न सक्दछ । तर स्पष्ट नीति, पारदर्शिता र नागरिक चेतनासहित प्रयोग गरिए यो प्रविधि सूचना पहुँच र सहभागिता बढाउने अवसर पनि बन्न सक्दछ । लोकतन्त्र प्रविधिबाट होइन, त्यसलाई नियमन गर्ने नीति र चेतनाबाट सुरक्षित हुन्छ।
