काठमाडौं — पृथ्वीमा अर्को हिमयुग सुरु हुने प्रक्रिया करिब दुई हजार वर्षअघि नै अघि बढ्न थालेको हुन सक्ने एक नयाँ वैज्ञानिक अध्ययनले देखाएको छ। तर, औद्योगिक क्रान्तिपछि मानव गतिविधिका कारण वायुमण्डलमा हरितगृह ग्यासको मात्रा तीव्र रूपमा बढ्दा हिमचादरको विस्तार रोकिएको अनुसन्धानकर्ताहरूको निष्कर्ष छ।
अमेरिकाको कोलम्बिया विश्वविद्यालयअन्तर्गत ल्यामोन्ट डोहर्टी अर्थ अब्जर्भेटरीका अनुसन्धानकर्ता निकोलस योङको नेतृत्वमा गरिएको अध्ययनले क्यानडाको आर्कटिक क्षेत्रमा रहेको बार्न्स आइस क्यापको भौगर्भिक प्रमाणका आधारमा यस्तो निष्कर्ष निकालेको हो। अध्ययनअनुसार विशाल लरेन्टाइड हिमचादर करिब तीन हजार छ सय वर्षअघि आफ्नो सबैभन्दा सानो आकारमा पुगेको थियो। त्यसपछि करिब दुई हजार वर्षअघि यो पुनः विस्तार हुन थालेको थियो।
तर, सन् १९६० तिर मानव गतिविधिबाट बढेको तापक्रमले उक्त विस्तारलाई उल्ट्याइदिएको अध्ययनले देखाएको छ। अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार यसले पृथ्वीको जलवायु प्रणालीमा लामो समयदेखि चलिरहेको प्राकृतिक हिमचक्रमा मानव गतिविधिले कति ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ भन्ने देखाउँछ।
हजारौँ वर्ष पुरानो हिमचादरको प्रमाण
क्यानडाको बाफिन टापुको मध्य भागमा रहेको बार्न्स आइस क्याप कुनै समय उत्तरी अमेरिकाको ठूलो भूभाग ढाक्ने लरेन्टाइड हिमचादरको बाँकी अंश हो। प्लाइस्टोसिन युगमा आफ्नो अधिकतम विस्तारमा पुगेको उक्त हिमचादरले क्यानडाको ठूलो हिस्सा करिब दुई माइल बाक्लो बरफले ढाकेको थियो। यसले समुद्री सतहको झन्डै ८० मिटर बराबरको पानीसमेत बरफका रूपमा थुनेर राखेको थियो।
हजारौँ वर्षको क्रममा तापक्रम बढ्दै जाँदा यो विशाल हिमचादर खुम्चिँदै गयो। अहिले बार्न्स आइस क्याप त्यसैको सानो अवशेषका रूपमा रहेको छ।
अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार यसको विशेषता के हो भने यो बरफ तलको चट्टानी सतहमा जमेर बसेको छ। अधिकांश हिमनदीको फेदमा पानीको पातलो तह हुने भएकाले ती जमिनमाथि घस्रिँदै अघि बढ्छन्। त्यस क्रममा तलका चट्टान र माटो खियिन्छन् तथा पुराना भौगर्भिक प्रमाण नष्ट हुन सक्छन्।
तर, बार्न्स आइस क्यापको फेदमा बरफ जमेर बसेकाले त्यसले मुनिको सतहलाई त्यति धेरै खियाएको छैन। यही कारण त्यहाँ बरफले ढाकेका पुराना वनस्पति र चट्टानका अवशेष सुरक्षित रहन सकेका हुन्।
चट्टान र वनस्पतिबाट पत्ता लगाइयो हिमचक्रको इतिहास
हिमचादर कहिले पछाडि हट्यो र कहिले फेरि विस्तार हुन थाल्यो भन्ने पत्ता लगाउन अनुसन्धानकर्ताहरूले दुई फरक वैज्ञानिक विधि प्रयोग गरेका थिए।
पहिलो विधिमा चट्टानको सतहमा जम्मा हुने बेरिलियम–१० नामक रेडियोधर्मी समस्थानिकको अध्ययन गरिएको थियो। आकाशको प्रकाशमा खुला रहेका चट्टानमा समयसँगै यो समस्थानिक जम्मा हुँदै जान्छ। त्यसको मात्रा मापन गरेर चट्टान कति समयदेखि बरफमुक्त अवस्थामा थियो भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ।
यस विधिबाट लरेन्टाइड हिमचादर करिब तीन हजार छ सय वर्षअघि अहिलेको बार्न्स आइस क्यापको सीमासम्म पछाडि हटिसकेको पत्ता लागेको थियो। त्यसपछि यो अझ खुम्चिएको हुन सक्ने अनुसन्धानकर्ताहरूको अनुमान छ।
दोस्रो विधिमा बरफमुनि सुरक्षित रहेका मृत वनस्पतिका अवशेषको रेडियोकार्बन परीक्षण गरिएको थियो। हिमचादर पछाडि हटेपछि खुलेको जमिनमा झ्याउलगायतका साना वनस्पति उम्रिएका थिए। पछि बरफ फेरि अगाडि बढ्दा ती वनस्पति पुरिएर मरेका थिए।
ती वनस्पति कहिले मरे भन्ने मिति पत्ता लगाएर अनुसन्धानकर्ताहरूले बरफ पुनः कुन समयमा त्यहाँ पुगेको थियो भन्ने अनुमान गरे। विभिन्न स्थानबाट प्राप्त नमुनाको तुलना गर्दा हिमचादर विस्तार भएको क्रमसमेत पुनर्निर्माण गर्न सकियो।
अध्ययनअनुसार परीक्षण गरिएका रेडियोकार्बन मितिमध्ये करिब ७० प्रतिशत सन् १८०० आसपास केन्द्रित थिए। यो अवधि ‘लिटल आइस एज’ अर्थात् सानो हिमयुगको अन्तिम चरणसँग सम्बन्धित छ। उक्त अवधिमा उत्तरी गोलार्द्धका हिमनदीहरू पछिल्ला केही हजार वर्षयताकै ठूलो विस्तारमा पुगेका थिए।
तर, अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार बार्न्स क्षेत्रमा हिमचादरको विस्तार त्यतिबेला मात्र सुरु भएको थिएन। यो प्रक्रिया करिब दुई हजार वर्षअघि नै सुरु भएको हुन सक्ने अन्य प्रमाणले देखाएका छन्।
प्राकृतिक चिसोपन र कार्बन डाइअक्साइडबीचको प्रतिस्पर्धा
पृथ्वीको जलवायुमा लामो समयदेखि दुई विपरीत प्रभावले काम गरिरहेका थिए। एकातिर उत्तरी ध्रुवनजिकका क्षेत्रमा पुग्ने सौर्य ऊर्जा घट्दै गएको थियो। अर्कोतिर वायुमण्डलमा कार्बन डाइअक्साइडको मात्रा बढ्दै जाँदा तापक्रमलाई माथि राख्ने प्रभाव बढिरहेको थियो।
अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार उत्तरी उच्च अक्षांशमा पुग्ने सौर्य ऊर्जा करिब १० हजारदेखि ११ हजार वर्षअघि उच्च बिन्दुमा पुगेपछि क्रमशः घट्दै गएको थियो। यसले पृथ्वीलाई चिस्याउने र हिमचादर विस्तारका लागि अनुकूल अवस्था बनाउने काम गरिरहेको थियो।
यसको विपरीत, करिब आठ हजारदेखि दुई हजार वर्षअघिको अवधिमा वायुमण्डलमा कार्बन डाइअक्साइडको मात्रा झन्डै २० पार्ट्स पर मिलियन (पीपीएम) ले बढेको थियो। यसले हरितगृह प्रभाव बढाएर तापक्रमलाई माथि राख्ने काम गरेको थियो।
तर, बार्न्स आइस क्यापको प्रमाणअनुसार उत्तरी क्षेत्रमा घट्दो सौर्य ऊर्जाबाट उत्पन्न चिसोपनको प्रभावले त्यतिबेला कार्बन डाइअक्साइड वृद्धिबाट उत्पन्न तापक्रमको प्रभावलाई उछिनेको थियो। फलस्वरूप, करिब दुई हजार वर्षअघि हिमचादर पुनः विस्तार हुन थालेको अनुसन्धानकर्ताहरूको व्याख्या छ।
यसले जलवायुका दीर्घकालीन गणितीय नमुना र वास्तविक भौगर्भिक प्रमाणबीच देखिएको जस्तो विरोधाभासलाई पनि नयाँ ढङ्गले बुझ्न मद्दत गर्ने अध्ययनको निष्कर्ष छ। यसअघि धेरै अध्ययनले अर्को पूर्ण हिमयुग सुरु हुन अझै हजारौँदेखि दसौँ हजार वर्ष लाग्न सक्ने अनुमान गरेका थिए।
यहाँ ध्यान दिनुपर्ने कुरा के हो भने हिमचादरको प्रारम्भिक विस्तार सुरु हुनु र पृथ्वी पूर्ण हिमयुगमा प्रवेश गर्नु एउटै कुरा होइन। ठूलो भूभाग ढाक्ने विशाल हिमचादर विकास हुन प्राकृतिक रूपमा अझ धेरै समय लाग्न सक्थ्यो।
औद्योगिक क्रान्तिपछि बदलियो प्राकृतिक क्रम
अध्ययनका प्रमुख लेखक योङका अनुसार औद्योगिक क्रान्तिपछि मानव गतिविधिले वायुमण्डलमा कार्बन डाइअक्साइड उत्सर्जन गर्ने दर भूगर्भीय इतिहासमा देखिएको सामान्य प्राकृतिक परिवर्तनभन्दा निकै तीव्र बनायो।
अध्ययनमा प्रस्तुत तथ्याङ्कअनुसार सन् १७५० देखि १८५० सम्म वायुमण्डलमा कार्बन डाइअक्साइडको मात्रा करिब १२ पीपीएमले बढेको थियो। सन् १८५० देखि १९६० सम्म थप करिब ५० पीपीएम वृद्धि भयो। त्यसपछि सन् २०२४ सम्ममा फेरि करिब १३८ पीपीएम थपियो।
यसरी बढेको हरितगृह ग्यासले पृथ्वीको तापक्रम बढाउँदै लग्यो। अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार सन् १९६० तिर बार्न्स आइस क्यापको बरफको मात्रा सन्तुलन ऋणात्मक हुन थाल्यो। यसको अर्थ हिउँबाट थपिने बरफभन्दा पग्लिएर हराउने बरफ बढी हुन थाल्यो र त्यसको विस्तार रोकियो।
अहिले अवस्था अझ गम्भीर बनेको छ। सन् १९६० र १९७० को दशकमा बार्न्स आइस क्यापको सतहको करिब ३५ प्रतिशत भाग गर्मीमा हिउँ नपग्लिने सीमाभन्दा माथि थियो। सन् २००० को सुरुवातसम्म आइपुग्दा यस्तो क्षेत्र घटेर करिब ३ प्रतिशतमा सीमित भयो। अहिले उक्त क्षेत्र पूरै हराइसकेको अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन्।
यसको अर्थ गर्मीमा आइस क्यापको सम्पूर्ण सतहमा बरफ पग्लिने अवस्था बनेको छ र नयाँ बरफ थपिने स्थायी क्षेत्र बाँकी छैन। हिमनदी वा हिमचादर टिकिरहन हिउँ जम्मा भएर बरफ बन्ने क्षेत्र आवश्यक हुन्छ। त्यस्तो क्षेत्र नै नरहेपछि यसको अस्तित्व संकटमा पर्छ।
अनुसन्धानकर्ताहरूका मोडेलअनुसार भविष्यमा हरितगृह ग्यास उत्सर्जनको अवस्था जस्तोसुकै रहे पनि बार्न्स आइस क्याप आगामी केही शताब्दीभित्र हराउन सक्ने अनुमान गरिएको छ।
के मानवले अर्को हिमयुग रोकेको हो?
जलवायु परिवर्तनका कारण अर्को हिमयुगको सम्भावित सुरुवात रोकिएको भन्ने निष्कर्षले एउटा जटिल प्रश्न उठाएको छ, के मानव गतिविधिले पृथ्वीलाई हिमयुगबाट जोगाएको हो?
अध्ययनका प्रमुख लेखक योङका अनुसार आधुनिक मानव समाजका लागि पूर्ण हिमयुगको अवस्था सहज हुने थिएन। विशाल हिमचादर विस्तार हुँदा भूभाग, पारिस्थितिक प्रणाली र मानव बसोबासमा ठूलो परिवर्तन आउन सक्थ्यो।
तर, उनले हरितगृह ग्यास उत्सर्जनले मानवलाई कुनै ठूलो संकटबाट जोगाएको निष्कर्ष निकाल्नु गलत हुने बताएका छन्। पूर्ण हिमयुग विकसित हुन अझै दसौँ हजार वर्ष लाग्न सक्ने अवस्थामा मानव गतिविधिले तत्कालको जोखिम टारेको भन्दा पृथ्वीको लामो प्राकृतिक चक्रमा हस्तक्षेप गरेको भन्नु उपयुक्त हुने उनको तर्क छ।
पृथ्वीमा पछिल्ला २५ लाख वर्षदेखि हिमयुग र तुलनात्मक रूपमा न्यानो अवधिहरूबीच चक्र चल्दै आएको छ। सूर्यको कक्षीय अवस्था र पृथ्वीमा पुग्ने सौर्य ऊर्जामा हुने परिवर्तनले यी चक्रलाई प्रभावित पार्दै आएका छन्। तर, मानव गतिविधिबाट उत्सर्जित हरितगृह ग्यासले यस प्राकृतिक प्रक्रियालाई बदल्न सक्ने प्रमाण पछिल्लो अध्ययनले प्रस्तुत गरेको छ।
यसको अर्थ पृथ्वीमा अब कहिल्यै हिमयुग आउँदैन भन्ने होइन। अध्ययनले देखाएको मुख्य कुरा के हो भने प्राकृतिक रूपमा अघि बढिरहेको हिमचादरको विस्तार मानवजनित तापक्रम वृद्धिका कारण रोकिएको हुन सक्छ।
वैज्ञानिकहरूका लागि यो निष्कर्ष पृथ्वीको जलवायु इतिहास बुझ्ने नयाँ प्रमाण हो। तर, मानव समाजका लागि यसको सन्देश अझ स्पष्ट छ, प्राकृतिक जलवायु चक्रलाई समेत प्रभावित पार्ने गरी बढेको हरितगृह ग्यास उत्सर्जनले पृथ्वीको दीर्घकालीन वातावरणीय सन्तुलनमा गहिरो परिवर्तन ल्याइरहेको छ।
