काठमाण्डौं — अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेशन (आईएसएस) ले अन्तरिक्षमा निरन्तर मानव उपस्थितिसहित अनुसन्धान सुरु गरेको २५ वर्ष पूरा भएको छ। सन् २००० नोभेम्बर २ मा पहिलोपटक अन्तरिक्ष यात्रीहरू आईएसएस पुगेपछि सुरु भएको यो यात्रा अहिलेसम्म रोकिएको छैन।
यी २५ वर्षमा आईएसएसले विज्ञान, प्रविधि र मानव स्वास्थ्यसम्बन्धी हजारौँ अनुसन्धान सम्भव बनाएको छ। पृथ्वीको कक्षामा घुमिरहेको यो प्रयोगशाला अहिले पनि अन्तरिक्ष अनुसन्धानको प्रमुख केन्द्रका रूपमा प्रयोग हुँदै आएको छ।
सूक्ष्म गुरुत्वाकर्षणमा अनौठा प्रयोग
आईएसएसको सबैभन्दा ठूलो विशेषता भनेको त्यहाँ रहेको सूक्ष्म गुरुत्वाकर्षण अवस्था हो। यस वातावरणमा पृथ्वीमा सम्भव नहुने प्रयोग गर्न सकिन्छ।
वैज्ञानिकहरूले यहाँ पदार्थको नयाँ अवस्था अध्ययन गरेका छन्। मानव शरीरमा लामो समय गुरुत्वाकर्षण नहुँदा हुने असर, हड्डी कमजोर हुने समस्या, मांसपेशी क्षय र प्रतिरक्षा प्रणालीमा हुने परिवर्तनबारे महत्वपूर्ण तथ्य पत्ता लागेका छन्।
यी अध्ययनले भविष्यमा चन्द्रमा र मंगल ग्रहसम्म मानव पठाउने योजनाका लागि आधार तयार गरेको छ।
स्वास्थ्य र औषधि अनुसन्धानमा योगदान
आईएसएसमा गरिएका अनुसन्धानले क्यान्सर, मांसपेशी रोग र अन्य जटिल रोगको अध्ययनमा पनि सहयोग पुर्याएको छ। अन्तरिक्षको वातावरणमा कोषिका कसरी व्यवहार गर्छन् भन्ने अध्ययनबाट नयाँ औषधि विकासमा सहयोग पुगेको वैज्ञानिकहरू बताउँछन्।
त्यस्तै अन्तरिक्ष यात्रुहरूका लागि विकास गरिएका स्वास्थ्य निगरानी प्रविधि पृथ्वीमा पनि प्रयोग हुन थालेका छन्।
प्रविधि परीक्षणको प्रयोगशाला
आईएसएस केवल विज्ञानका लागि मात्र होइन, नयाँ प्रविधि परीक्षण गर्ने प्लेटफर्म पनि बनेको छ। यहाँ थ्री–डी प्रिन्टिङ, अन्तरिक्षमा खानेकुरा उत्पादन, पानी पुनःप्रयोग प्रणाली र ऊर्जा व्यवस्थापनसम्बन्धी प्रविधि परीक्षण गरिएको छ।
यी प्रविधिहरू भविष्यमा पृथ्वीमा पनि प्रयोग गर्न सकिने खालका छन्।
अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यको उदाहरण
आईएसएस परियोजनामा अमेरिका, रूस, युरोप, जापान र क्यानाडा सहभागी छन्। राजनीतिक तनावका बाबजुद पनि अन्तरिक्षमा वैज्ञानिक सहकार्य जारी रहनु आईएसएसको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो।
विभिन्न देशका अन्तरिक्ष यात्रीहरूले एउटै स्टेशनमा बसेर अनुसन्धान गर्नुले अन्तरिक्षलाई साझा मानव प्रयासको क्षेत्र बनाएको छ।
अबको भविष्य
आईएसएसको सञ्चालन आगामी केही वर्षसम्म जारी रहनेछ। यस अवधिमा प्राप्त अनुभव र ज्ञानलाई आधार बनाएर निजी कम्पनी र अन्तरिक्ष निकायहरूले नयाँ अन्तरिक्ष स्टेशन निर्माण गर्ने तयारी गरिरहेका छन्।
आईएसएसले पछिल्ला २५ वर्षमा गरेको अनुसन्धानले मानव अन्तरिक्ष यात्राको भविष्य तय गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। अन्तरिक्ष अनुसन्धान अब केवल वैज्ञानिक चासोमा सीमित नभई मानव जीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिँदै गएको देखिन्छ।
