काठमाण्डौ − सञ्चारको मुख्य माध्यम बनेको मोबाइल फोन हराउँदा वा चोरी हुँदा व्यक्तिगत डेटा र वित्तीय जानकारी जोखिममा पर्ने खतरा बढेको छ। प्रयोगकर्ताको बैंकिङ विवरण, सामाजिक सञ्जाल र व्यक्तिगत तस्बिरहरू गलत हातमा पुग्न नदिन फोन हराउनेबित्तिकै केही सुरक्षात्मक कदमहरू तत्काल चाल्नुपर्ने प्राविधिक विज्ञहरूले बताएका छन्।
नेपालमा पछिल्लो समय मोबाइल चोरीका घटना बढेसँगै ‘नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरण’ र सुरक्षा निकायले डिजिटल सुरक्षाका लागि विशेष सावधानी अपनाउन आग्रह गरेका छन्।
फोन हराउनेबित्तिकै गर्नुपर्ने ‘पहिलो प्राथमिकता’ का काम
तपाईँको एन्ड्रोइड वा आइफोन हराएको खण्डमा तत्काल निम्न प्रक्रिया अपनाउनुहोस्:
- डिभाइस ट्रयाकिङको प्रयोग: आइफोन प्रयोगकर्ताले ‘फाइन्ड माइ’ (Find My) र एन्ड्रोइड प्रयोगकर्ताले गुगलको ‘फाइन्ड माइ डिभाइस’ (Find My Device) मार्फत फोनको पछिल्लो लोकेसन हेर्न सक्छन्। यदि फोन भेटिने सम्भावना नभएमा यही फिचरबाटै फोनका सबै डेटा टाढैबाट ‘इरेज’ (Erase/Wipe) गर्न सकिन्छ।
- सिम कार्ड ब्लक: तत्काल सम्बन्धित टेलिकम कम्पनी (एनटीसी/एनसेल) मा सम्पर्क गरी आफ्नो सिम कार्ड बन्द गराउनुहोस्। सिम ब्लक नगर्दा बैंकिङ ओटिपी (OTP) चोरको हातमा पुग्न सक्छ।
- बैंकिङ सेवा बन्द: मोबाइल बैंकिङ एप र डिजिटल वालेट (ईसेवा/खल्ती आदि) को पहुँच ब्लक गर्न बैंकलाई जानकारी दिनुहोस्।
- पासवर्ड परिवर्तन: इमेल (Gmail), फेसबुक र अन्य महत्त्वपूर्ण एकाउन्टको पासवर्ड तत्काल बदल्नुहोस्।
कानुनी प्रक्रिया र ‘आईएमईआई’ दर्ता
फोन हराएपछि नेपाल प्रहरीको ‘हराएको मोबाइल निवेदन’ पोर्टलमा अनलाइनमार्फत वा नजिकैको प्रहरी चौकीमा गई निवेदन दिनु आवश्यक छ। यसका लागि मोबाइलको १५ अंकको IMEI नम्बर अनिवार्य चाहिन्छ।
नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरणको ‘मोडल ट्रयाकिङ सिस्टम’ (MDMS) मा फोन दर्ता भएको खण्डमा चोरी भएको मोबाइलमा अर्को सिम हाल्नेबित्तिकै त्यसको जानकारी प्रणालीमा पुग्छ, जसले फोन फेला पार्न सहज बनाउँछ।
भविष्यका लागि सावधानी
फोन हराउनुअघि नै प्रयोगकर्ताले निम्न तयारी गर्नुपर्ने विज्ञहरूको सुझाव छ:
- नियमित ब्याकअप: तस्बिर र फाइलहरू गुगल ड्राइभ वा आईक्लाउडमा नियमित ब्याकअप गर्ने।
- कठोर लक: बायोमेट्रिक (फिंगरप्रिन्ट/फेस आईडी) सँगै बलियो पिन वा पासवर्ड राख्ने।
- IMEI सुरक्षित राख्ने: आफ्नो फोनको *#06# डायल गरी आउने IMEI नम्बर कतै डायरीमा टिपेर राख्ने।
तपाईँको सानो सचेतताले फोन भौतिक रूपमा हराए पनि तपाईँको बहुमूल्य डिजिटल पहिचान र सम्पत्ति सुरक्षित रहन सक्छ।
