काठमाण्डौ − अस्ट्रियाको एक सङ्ग्रहालयमा विगत सात दशकदेखि विशालकाय हात्ती (म्यामथ) को हड्डी भनेर प्रदर्शनमा राखिएका अवशेषहरू अर्कै जीवको भएको तथ्य फेला परेको छ। पछिल्लो वैज्ञानिक अनुसन्धान र अत्याधुनिक डिएनए (DNA) परीक्षणले ती अवशेषहरू म्यामथको नभई ‘मास्टोडन’ (Mastodon) नामक लोप भइसकेको अर्कै प्रागैतिहासिक जीवको भएको पुष्टि गरेको हो।
सन् १९५० को दशकमा फेला पारिएका ती जीवाश्महरूलाई तत्कालीन समयको सीमित प्रविधिका आधारमा वैज्ञानिकहरूले म्यामथको अवशेषको रूपमा वर्गीकरण गरेका थिए। ७० वर्षपछि आएर भएको यो नयाँ खुलासाले पुरातात्विक क्षेत्रमा नयाँ बहस सिर्जना गरेको छ।
कसरी खुल्यो रहस्य ?
सङ्ग्रहालयले आफ्ना पुराना सङ्ग्रहहरूको पुन: परीक्षण गर्ने क्रममा अन्वेषकहरूले ती हड्डीहरूको संरचनामा केही भिन्नता फेला पारेका थिए। पुरातत्वविद् र जीवाश्मविद्हरूको टोलीले आधुनिक ‘रेडियोकार्बन डेटिङ’ र सूक्ष्म अध्ययन गर्दा ती अवशेषहरू म्यामथका पुर्खाहरूभन्दा भिन्न प्रजातिका मास्टोडनका भएको पाइयो।
मास्टोडन र म्यामथ दुवै हात्तीका लोप भइसकेका प्रजाति भए पनि यिनको दाँतको बनावट, खानपान र बासस्थानमा ठूलो अन्तर हुने वैज्ञानिकहरू बताउँछन्। मास्टोडनहरू मुख्यतया वन क्षेत्रमा बस्थे भने म्यामथहरू घाँसे मैदानमा बस्ने गर्थे।
सङ्ग्रहालयको प्रतिक्रिया र महत्त्व
सङ्ग्रहालय प्रशासनले यस घटनालाई विज्ञानको विकास र निरन्तर अन्वेषणको परिणामका रूपमा लिएको छ। “लामो समयसम्म हामीले गलत पहिचानका साथ यी अवशेषहरू प्रदर्शन गर्यौँ, तर विज्ञानले सधैँ सत्यको खोजी गर्छ,” सङ्ग्रहालयका एक क्युरेटरले भने, “यो खोजले प्रागैतिहासिक कालमा अस्ट्रिया र वरपरको क्षेत्रको जैविक विविधता बुझ्न थप मद्दत पुग्नेछ।”
वैज्ञानिकहरूका अनुसार जीवाश्म विज्ञानमा यस्ता घटनाहरू बिरलै हुने भए पनि अत्याधुनिक प्रविधिको विकासले पुराना गल्तीहरू सुधार्न मद्दत गरिरहेको छ। ती अवशेषहरू अब सङ्ग्रहालयमा ‘मास्टोडन’ को आधिकारिक पहिचानसहित प्रदर्शन गरिनेछ।
के हो मास्टोडन ?
मास्टोडन झण्डै १० हजार वर्षअघि पृथ्वीबाट लोप भएको मानिने विशाल स्तनधारी जीव हो। यो हेर्दा हात्ती जस्तै देखिए पनि यसको शरीरमा बाक्लो रौं हुने र यसको दाँतको बनावट रुखका हाँगाहरू चपाउन मिल्ने खालको हुन्थ्यो।
यसअघि पनि विश्वका विभिन्न सङ्ग्रहालयहरूमा राखिएका ऐतिहासिक वस्तुहरू नयाँ प्रविधिको परीक्षणपछि फरक विधा वा जीवको भएको पुष्टि हुँदै आएको छ।
