बेइजिङ − चन्द्रमामा आफ्नो उपस्थिति बलियो बनाउने रणनीतिका साथ चीनले चन्द्रमाका लागि छुट्टै र स्वतन्त्र समय प्रणाली (Time System) विकास गरेको छ। चिनियाँ अन्तरिक्ष वैज्ञानिकहरूले भविष्यमा चन्द्रमामा गरिने मानव मिशन र स्थायी बसोबासलाई व्यवस्थित बनाउन आफ्नै समय मापन गर्ने संयन्त्र तयार पारेका हुन्।
पृथ्वीको समय र चन्द्रमाको समयमा हुने सूक्ष्म भिन्नताका कारण उत्पन्न हुने प्राविधिक जटिलता हल गर्न चीनले यो कदम चालेको हो। अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक जर्नलहरूमा प्रकाशित रिपोर्ट अनुसार, चीनको यो नयाँ प्रणालीले चन्द्रमामा सञ्चालन हुने यान, रोभर र सञ्चार सेटलाइटहरूबीच सटिक समन्वय कायम गर्नेछ।
किन आवश्यक पर्यो चन्द्रमाको छुट्टै समय ?
आइन्सटाइनको ‘थ्योरी अफ रिलेटिभिटी’ अनुसार, पृथ्वीको तुलनामा चन्द्रमाको गुरुत्वाकर्षण कम भएकाले त्यहाँ समयको गति पृथ्वीमा भन्दा केही छिटो हुन्छ। वैज्ञानिकहरूका अनुसार चन्द्रमामा समय प्रतिदिन ५७ माइक्रोगेकेण्डले छिटो चल्छ।
चिनियाँ वैज्ञानिकहरूले दाबी गरे अनुसार:
- सटिक नेभिगेसन: आफ्नै समय प्रणाली भएपछि चन्द्रमामा अवतरण गर्ने यानहरूको अवस्थिति (Location) पत्ता लगाउन र सञ्चार गर्न मिलिमिटर तहको सटिकता हासिल हुनेछ।
- स्वतन्त्र सञ्चालन: हालसम्म चन्द्रमामा हुने धेरैजसो गतिविधि पृथ्वीको समय (UTC) मा आधारित छन्। चीनको यो नयाँ प्रणालीले उसलाई अन्य देशको प्रविधिमा भर पर्नुपर्ने बाध्यता हटाउनेछ।
- दीर्घकालीन लक्ष्य: सन् २०३० सम्ममा चन्द्रमामा मानव पठाउने र त्यहाँ स्थायी अनुसन्धान केन्द्र स्थापना गर्ने बेइजिङको योजनाका लागि यो ‘टाइम सिस्टम’ मेरुदण्ड सावित हुनेछ।
अमेरिका र चीनबीच ‘अन्तरिक्ष प्रतिस्पर्धा’
चीनले यो प्रणाली विकास गरेसँगै अन्तरिक्षमा अमेरिका र चीनबीचको प्रतिस्पर्धा थप तीव्र भएको छ। अमेरिकी अन्तरिक्ष एजेन्सी नासा (NASA) ले पनि ह्वाइट हाउसको निर्देशनमा ‘कोर्डिनेटेड लुनर टाइम’ (LTC) विकास गरिरहेको छ। चीनले अमेरिकाभन्दा पहिल्यै आफ्नै संयन्त्र सार्वजनिक गरेर यस क्षेत्रमा आफ्नो प्राविधिक प्रभुत्व देखाउन खोजेको विश्लेषण गरिएको छ।
कसरी काम गर्छ यो प्रणाली ?
यो प्रणाली अन्तर्गत चन्द्रमाको कक्षमा रहने उपग्रहहरूमा उच्चस्तरको ‘एटमिक क्लक’ (Atomic Clock) प्रयोग गरिनेछ। यसले पृथ्वीको समयसँग तालमेल मिलाउँदै चन्द्रमाको आफ्नै मानक समय गणना गर्नेछ। यसले चन्द्रमाको सतहमा हुने वैज्ञानिक प्रयोग र भविष्यमा निर्माण हुने सडक वा रेल लिंक जस्ता पूर्वाधारका लागि जगको काम गर्ने चिनियाँ एकेडेमी अफ साइन्सेजले जनाएको छ।
चीनको यो सफलताले अन्तरिक्ष कानुन र अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डमा नयाँ बहस समेत सुरु गरेको छ। चन्द्रमामा कुन देशको समयलाई आधिकारिक मान्ने भन्ने विषयमा अब विश्व शक्तिहरूबीच कूटनीतिक र प्राविधिक रस्साकस्सी बढ्ने देखिएको छ।
