काठमाण्डौ — सामाजिक सञ्जाल फेसबुक अहिले हाम्रो जीवनको अभिन्न हिस्सा बनेको छ। बिहान उठ्नासाथ होस् वा राति सुत्नुअघि, धेरैको हातमा मोबाइल र स्क्रिनमा फेसबुक नै हुन्छ। तर, के तपाईँलाई थाहा छ? जानेर वा नजानेर हामीले फेसबुकमा गर्ने स–साना गल्तीले हाम्रो गोपनियता मात्र होइन, आर्थिक र व्यक्तिगत सुरक्षामा समेत ठूलो खतरा निम्त्याउन सक्छन्।
साइबर सुरक्षा विज्ञहरूका अनुसार प्रयोगकर्ताले आफ्ना व्यक्तिगत विवरणहरू अन्धाधुन्ध सेयर गर्दा ह्याकर र अपराधीहरूलाई सजिलो हुने गरेको छ। फेसबुकमा सुरक्षित रहनका लागि कहिल्यै सेयर गर्न नहुने ७ मुख्य कुराहरू यस प्रकार छन्:
१. व्यक्तिगत सम्पर्क र आधारभूत जानकारी
आफ्नो व्यक्तिगत फोन नम्बर, इमेल ठेगाना वा जन्म मिति फेसबुकमा ‘पब्लिक’ राख्नु सबैभन्दा ठूलो गल्ती हो। यी विवरणहरूको प्रयोग गरेर अपराधीहरूले तपाईँको डिजिटल पहिचान चोरी (Identity Theft) गर्ने र स्पाम मेसेजमार्फत ठगी गर्ने प्रयास गर्न सक्छन्।
गाइड: फेसबुक प्रोफाइलको ‘Edit Public Details’ मा गएर ‘Contact Info’ को ताल्चा आइकनमा क्लिक गरी ‘Only Me’ रोज्नुहोस्।
२. परिवार र सम्बन्धका निजी कुराहरू
तपाईँको परिवारका सदस्यहरू को–को हुन् र उनीहरूसँगको सम्बन्ध कस्तो छ भन्ने कुरा सार्वजनिक गर्दा अपराधीहरूले तपाईँका आफन्तलाई निशाना बनाउन सक्छन्। कतिपय अवस्थामा तपाईँको नाम प्रयोग गरेर तपाईँका आफन्तसँग पैसा माग्ने वा ‘स्क्याम’ गर्ने घटनाहरू पनि बढ्दो छ।
३. यात्रा योजना (Travel Plans)
“म अर्को हप्ता पोखरा जाँदै छु” वा “यसपालिको दसैँमा घर जाँदै” जस्ता स्टाटसहरू फेसबुकमा राख्नु भनेको चोरहरूलाई आफ्नो घर खाली हुने निम्तो दिनु सरह हो। तपाईँ बाहिर भएको मौका छोपेर चोरी हुने सम्भावना बढी हुन्छ। त्यसैले, घुम्न गएका तस्बिरहरू फर्किएपछि मात्र राख्नु सुरक्षित मानिन्छ।
४. तत्कालको लोकेसन (Real-time Location)
फेसबुकमा ‘चेक–इन’ गर्ने वा आफ्नो लोकेसन ट्याग गर्ने बानीले तपाईँ अहिले कहाँ हुनुहुन्छ भन्ने कुरा अपरिचित व्यक्तिलाई समेत थाहा हुन्छ। विशेष गरी राति वा एकान्त ठाउँमा हुँदा लोकेसन सेयर गर्दा ‘स्टकिङ’ (लुकेर पछ्याउने) को जोखिम रहन्छ।
गाइड: Settings > Privacy > Location मा गएर लोकेसन एक्सेस अफ गर्नुहोस्।
५. साथीहरूको सूची (Friends List)
तपाईँका फेसबुक साथीहरू को–को हुन् भन्ने कुरा गोप्य राख्नु राम्रो हुन्छ। अपराधीहरूले तपाईँको साथीको सूची हेरेर उनीहरूलाई साथी बनाउने र पछि तपाईँकै प्रोफाइल जस्तो देखिने ‘फेक’ आइडी बनाएर ठगी गर्ने गर्छन्। प्राइभेसी सेटिङमा गई आफ्नो फ्रेन्ड लिस्ट ‘ओन्ली मी’ (Only Me) वा ‘फ्रेन्ड्स’ (Friends) मात्र बनाउनुहोस्।
गाइड: Settings > How People Find and Contact You > Who can see your friends list? मा गएर ‘Friends’ वा ‘Only Me’ सेट गर्नुहोस्।
६. बालबालिकाका तस्बिरहरू
अहिले एआई (AI) को जमाना छ। आफ्ना छोराछोरी वा बालबालिकाको तस्बिर फेसबुकमा राख्दा ती तस्बिरहरू ‘डीपफेक’ (Deepfake) बनाउन वा अन्य नराम्रो उद्देश्यका लागि प्रयोग हुन सक्छन्। बालबालिकाको सुरक्षा र उनीहरूको भविष्यको गोपनियताका लागि पनि तस्बिरहरू सार्वजनिक नगर्नु नै बुद्धिमानी हुन्छ।
७. व्यक्तिगत लक्ष्य र गोप्य योजनाहरू
तपाईँले भविष्यमा गर्न लागेका ठूला व्यवसायिक योजना वा व्यक्तिगत लक्ष्यहरू फेसबुकमा सेयर गर्दा कहिलेकाहीँ अनावश्यक आलोचना र नकारात्मकताको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ। यसले तपाईँको मानसिक स्वास्थ्य र कामको उत्पादकत्वमा समेत असर पार्न सक्दछ।
डिजिटल युगमा सचेत रहनु नै सुरक्षाको पहिलो शर्त हो। फेसबुकलाई मनोरञ्जन र सम्पर्कको माध्यम मात्र बनाउनुहोस्, यसलाई आफ्नो ‘खुला डायरी’ नबनाउनुहोस्। तपाईँले आज गर्ने एउटा सानो सावधानीले भोलिको ठूलो दुर्घटना टर्न सक्दछ।
