काठमाण्डौ — अहिलेको डिजिटल युगमा सामान्य रुघाखोकीदेखि जटिल रोगका लक्षणहरूबारे जानकारी लिन हामीमध्ये धेरैले आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) मा आधारित च्याटबटहरू (जस्तै: ChatGPT, Gemini आदि) को प्रयोग गर्ने गरेका छौँ। तर, आफ्नो संवेदनशील स्वास्थ्य विवरणहरू च्याटबटलाई दिनु निकै खतरनाक हुन सक्ने चेतावनी विज्ञहरूले दिएका छन्।
अन्तर्राष्ट्रिय मिडियाका अनुसार स्वास्थ्य सम्बन्धी जानकारीका लागि च्याटबटमाथि अन्धधुन्ध विश्वास गर्नु ‘भयानक विचार’ (Terrible Idea) सावित हुन सक्छ। यसका पछाडि मुख्य दुईवटा कारणहरू छन्: डाटा गोपनीयता (Privacy) र गलत सूचना (Misinformation)।
१. तपाईंको बिरामीको विवरण ‘तालिम’मा प्रयोग हुन सक्छ
तपाईंले च्याटबटसँग गर्ने कुराकानी केवल तपाईं र मेसिनबीच मात्र सीमित हुँदैन। धेरैजसो एआई कम्पनीहरूले प्रयोगकर्ताले सोधेका प्रश्न र दिएका विवरणहरूलाई आफ्नो एआई मोडल थप सुधार गर्न वा ‘तालिम’ (Training) दिन प्रयोग गर्छन्। यसको अर्थ तपाईंको व्यक्तिगत स्वास्थ्य समस्याका विवरणहरू कम्पनीका कर्मचारी वा अनुसन्धानकर्ताले पढ्न सक्छन्, जसले तपाईंको गोपनीयतामाथि गम्भीर प्रश्न उठाउँछ।
२. ‘भ्रम’ छर्न सक्छ एआईले (AI Hallucinations)
एआई च्याटबटहरू चिकित्सक होइनन्। यिनीहरूले इन्टरनेटमा उपलब्ध डाटाका आधारमा उत्तर दिने गर्छन्। कहिलेकाहीँ एआईले यति आत्मविश्वासका साथ गलत जानकारी दिन्छ कि बिरामीले त्यसैलाई सत्य मानेर उपचार गर्दा ज्यानै जान सक्ने जोखिम रहन्छ। यसलाई प्राविधिक भाषामा ‘हलुसिनेसन’ (Hallucination) भनिन्छ, जहाँ एआईले नभएको कुरालाई पनि तथ्य जस्तै गरी प्रस्तुत गर्दछ।
३. कानुनको दायरा बाहिर
सामान्यतया अस्पताल वा डाक्टरले तपाईंको डाटा सुरक्षित राख्न ‘हिपा’ (HIPAA) जस्ता कडा कानुनहरू पालना गर्नुपर्ने हुन्छ। तर, सार्वजनिक च्याटबटहरू यस्ता स्वास्थ्य कानुनको दायरामा पर्दैनन्। यदि तपाईंको स्वास्थ्य डाटा चोरी भयो वा दुरुपयोग भयो भने तपाईंले कानुनी उपचार पाउन निकै कठिन हुन्छ।
विज्ञको सुझाव: के गर्ने?
- अस्पताल जानुस्: स्वास्थ्य समस्याका लागि गुगल वा च्याटबटको सट्टा सम्बन्धित विशेषज्ञ चिकित्सकलाई नै भेट्नुहोस्।
- व्यक्तिगत विवरण नदिनुस्: यदि सामान्य जानकारीका लागि च्याटबट प्रयोग गर्नुहुन्छ भने पनि आफ्नो नाम, उमेर, ठेगाना वा कुनै पनि पहिचान खुल्ने रिपोर्टहरू त्यहाँ नराख्नुहोस्।
- सेटिङ मिलाउनुस्: धेरैजसो च्याटबटमा ‘च्याट हिस्ट्री’ अफ गर्ने वा डाटा तालिममा प्रयोग नगर्ने विकल्प हुन्छ, त्यसको प्रयोग गर्नुहोस्।
