काठमाण्डौ — आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) सँग कुराकानी गर्दा हामीले अन्जानमै आफ्ना धेरै व्यक्तिगत रुचि, बानी र गोप्य विवरणहरू साझा गरिरहेका हुन्छौँ। अहिले प्रविधि जगतमा एउटा नयाँ बहस सुरु भएको छ ‘एआईले तपाईँको बारेमा के सम्झिन्छ (Remembers) र त्यो कत्तिको सुरक्षित छ?’
विशेषज्ञहरूका अनुसार एआईको यो ‘स्मरण शक्ति’ अब प्रयोगकर्ताको गोपनीयता (Privacy) का लागि नयाँ र जटिल चुनौती बन्न पुगेको छ।
‘च्याट’ मात्र होइन, तपाईँको व्यक्तित्वको अध्ययन
पहिलेका एआई मोडेलहरूले एक पटकको कुराकानी सकिएपछि पुराना कुराहरू बिर्सन्थे। तर अहिलेका ‘च्याटजीपीटी’ जस्ता आधुनिक एआई प्रणालीहरूमा ‘मेमोरी’ फिचर थपिएको छ। यसले प्रयोगकर्ताका पुराना प्राथमिकता, काम गर्ने शैली र व्यक्तिगत जानकारीहरूलाई सङ्ग्रह गरेर राख्छ ताकि अर्को पटक सोही अनुसारको सेवा दिन सकोस्।
यही ‘सुविधा’ नै अहिले गोपनीयताका लागि सबैभन्दा ठूलो ‘फ्रन्टियर’ वा चुनौती बनेको एक रिपोर्टले औँल्याएको छ।
किन बढ्दैछ जोखिम?
१. प्रोफाइलिङको खतरा: एआईले तपाईँका सयौँ कुराकानीहरूबाट एउटा यस्तो ‘डिजिटल प्रोफाइल’ तयार पार्न सक्दछ जुन तपाईँ आफैँलाई पनि थाहा नहुन सक्दछ । तपाईँको राजनीतिक झुकाव, स्वास्थ्य अवस्था वा आर्थिक स्थितिको बारेमा एआईले निकालेको निष्कर्ष अन्य ठाउँमा दुरुपयोग हुन सक्ने जोखिम रहन्छ।
२. डेटा डिलिट गर्न कठिन: इन्टरनेटबाट आफ्नो फोटो वा पोस्ट हटाउन सजिलो छ तर एआईको ‘स्मरण’ वा यसको ट्रेनिङ डाटाबाट आफ्नो विवरण हटाउन प्राविधिक रूपमा अत्यन्तै जटिल छ। यसलाई विज्ञहरूले ‘अन-लर्निङ’ (Unlearning) को समस्या भनेका छन्।
३. तेस्रो पक्षको पहुँच: यदि कुनै कम्पनीको एआईमा सुरक्षा कमजोरी देखिएमा ह्याकरहरूले तपाईँको पूरै कुराकानीको इतिहास मात्र होइन एआईले तपाईँको बारेमा बनाएको ‘बुझाई’ समेत चोरी गर्न सक्छन्।
सुविधा कि जासुसी?
एआई कम्पनीहरूले प्रयोगकर्ताको अनुभवलाई अझ राम्रो र व्यक्तिगत बनाउन यो ‘मेमोरी’ फिचर आवश्यक रहेको दाबी गर्दै आएका छन्। तर मानव अधिकारवादी र गोपनीयता विज्ञहरू भने यसलाई ‘डिजिटल जासुसी’ को एउटा उन्नत रूप मान्छन्।
“हामीले एआईलाई जति धेरै कुरा भन्छौँ त्यति नै हामी यसको नियन्त्रणमा पुग्छौँ,” एक गोपनीयता विज्ञ भन्छन् “एआईले तपाईँलाई ‘सम्झिनु’ भनेको तपाईँको निजी जीवनको एउटा पाटो सधैँका लागि अर्काको सर्भरमा कैद हुनु हो।”
कसरी सुरक्षित रहने?
विज्ञहरूले एआई प्रयोग गर्दा निम्न कुरामा ध्यान दिन सुझाव दिएका छन्:
- गोप्य विवरण साझा नगर्ने: पासवर्ड, बैंक विवरण वा अत्यन्तै निजी स्वास्थ्य समस्याहरू एआईलाई नभन्ने।
- मेमोरी सेटिङ जाँच गर्ने: एआईको सेटिङमा गएर ‘मेमोरी’ वा ‘हिस्ट्री’ विकल्पलाई आवश्यकता अनुसार बन्द गर्ने वा पुराना कुराहरू मेट्ने।
- अज्ञात मोड (Incognito) को प्रयोग: धेरैजसो एआईमा आफ्नो कुराकानी सुरक्षित नहुने गरी ‘टेम्पोररी च्याट’ गर्ने सुविधा हुन्छ त्यसको प्रयोग बढाउने।
अहिलेको युगमा ‘गोपनीयता’ भनेको डेटा लुकाउनु मात्र होइन बरु मेसिनले तपाईँको बारेमा के सोच्छ र के सम्झिन्छ भन्ने कुरालाई नियन्त्रण गर्नु पनि हो।
