काठमाण्डौ — विश्वभर बढ्दो तापक्रम र जलवायु परिवर्तनका कारण खाद्यान्न संकट चुलिने खतरा बढिरहेका बेला वैज्ञानिकहरूले धान, गहुँ र मकैको उत्पादन जोगाउन नयाँ प्रविधिको विकास गरेका छन्। ‘इन्टरनेशनल राइस रिसर्च इन्स्टिच्युट’ (IRRI) र ‘म्याक्स प्लाङ्क इन्स्टिच्युट’ का अनुसन्धानकर्ताहरूले आनुवंशिक इन्जिनियरिङ र ‘प्रिसिजन ब्रिडिङ’ मार्फत अत्यधिक गर्मीमा पनि उच्च उत्पादन दिन सक्ने धानको प्रजाति विकास गर्ने मार्गचित्र तयार पारेका हुन्।
‘ट्रेन्ड्स इन प्लान्ट साइन्स’ (Trends in Plant Science) जर्नलमा प्रकाशित पछिल्लो प्रतिवेदन अनुसार, सन् २०५० सम्म १० अर्ब पुग्ने विश्व जनसङ्ख्यालाई भोकमरीबाट जोगाउन खाद्यान्न उत्पादनमा हालको तुलनामा ३७ प्रतिशतले वृद्धि गर्नुपर्ने चुनौती छ।
रातको बढ्दो तापक्रम: मुख्य सत्रु
वैज्ञानिकहरूका अनुसार अहिले दिउँसोको तुलनामा रातको तापक्रम दोब्बर गतिले बढिरहेको छ, जसले बालीनालीमा ‘साइलेन्ट किलर’ को काम गरिरहेको छ। रातको गर्मीले बिरुवाको आन्तरिक चक्र (Biological Clock) बिगार्ने र दिउँसो सञ्चित गरेको ऊर्जा रातको समयमा अनावश्यक श्वासप्रश्वास (Respiration) मार्फत नष्ट गरिदिने पाइएको छ। यसले गर्दा धानका दानाहरू चाउरिने र गुणस्तर खस्कने समस्या देखिएको छ।
बिरुवाको ‘जैविक घडी’ नै बदलिने
यो संकट समाधान गर्न वैज्ञानिकहरूले बिरुवाको जैविक घडी (Circadian Rhythm) लाई नै पुनर्लेखन गर्ने (Reprogramming) प्रविधि अघि सारेका छन्।
- बिहानीको परागसेचन: बिरुवाका ‘थर्मोमिटर जीन’ मा परिवर्तन गरी दिउँसोको चर्को गर्मी सुरु हुनुभन्दा अगाडि नै (बिहानै) फूल फुल्ने र परागसेचन हुने क्षमता विकास गरिएको छ।
- जीन सम्पादन (Genome Editing): धानमा रहेको ‘OsMADS51’ र मकैमा रहेको ‘Evening Complex’ जस्ता जीनहरूलाई परिमार्जन गरेर गर्मीमा पनि फूल फुल्ने प्रक्रियालाई निरन्तरता दिन सकिने अनुसन्धानले देखाएको छ।
धानको बनावटमै परिवर्तन (Panicle Architecture)
अब विकास गरिने धानका प्रजातिहरूको झुप्पा (Panicle) को बनावट पनि फेरिनेछ। बिरुवामा प्रकाशको उचित वितरण र पोषक तत्वको प्रवाह बढाउनका लागि ‘DEP1’ र ‘SPIKE’ जस्ता जीनहरू प्रयोग गरिनेछ। यसले धानको दाना लाग्ने ठाउँमा उर्जा र चिनी (Sucrose) को प्रवाहलाई प्रभावकारी बनाउनेछ, जसले गर्दा खडेरी वा उच्च तापक्रममा पनि दाना पोटिलो हुनेछ।
‘प्राइम एडिटिङ’ र गुणस्तरमा सुधार
वैज्ञानिकहरूले ‘प्राइम एडिटिङ’ (Prime Editing) नामक अत्याधुनिक प्रविधि प्रयोग गरेर धानको दाना लाग्ने दर १०.५ प्रतिशतले बढाउन सफल भएका छन्। त्यस्तै, गर्मीका कारण धानको चामल सेतो र भुरभुरे (Chalky) हुने समस्या हटाउन ‘QT12’ जीनलाई नियन्त्रण गर्ने उपाय पनि निकालिएको छ, जसले चामलको बजार मूल्य र पोषण दुवै जोगाउनेछ।
अबको बाटो: रियल–टाइम म्यापिङ र स्पिड ब्रिडिङ
अनुसन्धानकर्ताहरूले यो प्रविधिलाई छिटोभन्दा छिटो खेतबारीमा पुर्याउन ‘स्पिड ब्रिडिङ’ (Speed-breeding) र ‘जियोस्पेसियल मोडलिङ’ को प्रयोग गर्न सिफारिस गरेका छन्। यसबाट कुन क्षेत्रमा कस्तो तापक्रम छ भन्ने कुराको रियल–टाइम अनुगमन गरी सोही अनुसारको ‘क्लाइमेट–स्मार्ट’ बीउ किसानलाई उपलब्ध गराउन सकिनेछ।
यदि यो एकीकृत वैज्ञानिक प्रयास सफल भएमा, जलवायु परिवर्तनका बाबजुद पनि विश्वको ‘खाद्यान्नको कचौरा’ (Cereal Bowl) रित्तने छैन र भविष्यमा खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित हुने वैज्ञानिकहरूको दाबी छ।
