काठमाण्डौं — अमेरिकी अन्तरिक्ष एजेन्सी (NASA) को ‘आर्टमिस-२’ (Artemis II) मिशनले अन्तरिक्ष अनुसन्धानको क्षेत्रमा नयाँ आयाम थपेको छ। चन्द्रमाको कक्षमा पुगेका चार अन्तरिक्ष यात्रीहरूले नयाँ ‘लेजर कम्युनिकेसन’ (Laser Communications) प्रणालीको प्रयोग गरी नाटकीय तस्विर र भिडियोहरू सफलतापूर्वक पृथ्वीमा पठाएका छन्।
यो सफलताले भविष्यमा अन्तरिक्ष र पृथ्वीबीचको सूचना आदानप्रदानलाई अझ तीव्र र किफायती बनाउने देखिएको छ।
अष्ट्रेलियामा ‘लो-कस्ट’ टर्मिनलको सफल प्रयोग
यस पटकको मुख्य आकर्षण भनेको नासाको आफ्नै स्टेशन मात्र नभई अष्ट्रेलियामा स्थापित एक सस्तो प्रविधिको ‘टर्मिनल’ पनि हो। Observable Space र Quantum Opus कम्पनीले निर्माण गरेको र अष्ट्रेलियन नेशनल युनिभर्सिटीद्वारा सञ्चालित एक न्यून लागतको टर्मिनलले चन्द्रमाबाट २६० मेगाबिट्स प्रति सेकेन्ड (260 Mbps) को गतिमा डाटा प्राप्त गर्न सफल भएको छ।
सामान्यतया यस्ता कार्यका लागि करोडौँ डलर खर्च हुने गरेकोमा यो टर्मिनल जम्मा ५० लाख डलर भन्दा कम लागतमा तयार गरिएको हो। यसले के प्रमाणित गरेको छ भने अन्तरिक्ष र पृथ्वीबीचको उच्च गतिको ‘कनेक्सन’ अब सस्तो मूल्यमै सम्भव छ।
उच्च गतिको लेजर प्रविधि: विशेषता र चुनौती
यो मिशनमा Orion स्पेसक्राफ्टबाट पठाइएका सिग्नलहरूलाई सफलतापूर्वक ‘क्याप्चर’ गर्न Observable Space को अत्याधुनिक सफ्टवेयर र टेलिस्कोप प्रयोग गरिएको थियो। त्यसरी प्राप्त भएको डाटालाई बुझ्न र ‘डिकोड’ गर्नका लागि Quantum Opus ले निर्माण गरेको उच्च क्षमताको Photonic Sensor प्रयोग गरिएको छ।
अन्तरिक्ष सञ्चारमा यो प्रविधिलाई एउटा ठूलो फड्को मानिए पनि यसका आफ्नै विशेषता र केही प्राविधिक चुनौतीहरू रहेका छन्:
- रेडियो फ्रिक्वेन्सीभन्दा कयौँ गुणा तीव्र: हालसम्म अन्तरिक्षमा सञ्चारका लागि प्रयोग हुँदै आएको परम्परागत रेडियो फ्रिक्वेन्सीको तुलनामा लेजर प्रविधि धेरै गुणा छिटो छ। यसैका कारण चन्द्रमाको टाढाको दुरीबाट पनि उत्कृष्ट गुणस्तरका 4K भिडियोहरू क्यालिफोर्निया, न्यु मेक्सिको र अष्ट्रेलियाका रिसिभरहरूले सजिलै प्राप्त गर्न सकेका छन्।
- मौसम र दुरीको अवरोध: लेजर कम्युनिकेसनको सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको मौसम हो। रेडियो तरंगको तुलनामा यो प्रविधि बादल लागेको वा मौसम खराब भएको अवस्थामा अवरुद्ध हुने जोखिम रहन्छ।
- ‘लाइन अफ साइट’ को अनिवार्यता: यो प्रविधिले काम गर्नका लागि रिसिभर (पृथ्वीमा रहेको स्टेशन) र स्पेसक्राफ्टबीच सिधा सम्पर्क अर्थात् Line of Sight हुनु अनिवार्य हुन्छ। पृथ्वी गोलो भएका कारण स्पेसक्राफ्ट सधैँ एउटै स्टेशनको सम्पर्कमा रहन सक्दैन। त्यसैले अमेरिकाको ठ्याक्कै अर्कोतर्फ रहेको अष्ट्रेलियामा रिसिभ स्टेशन राखिएको हो ताकि अमेरिकाबाट ओझेल पर्दा पनि डाटा निरन्तर प्राप्त भइरहोस्।
व्यावसायिक विस्तारको तयारी
नासाले विगत केही वर्षदेखि ‘डिप स्पेस लेजर कम्युनिकेसन’ को परीक्षण गरिरहेको छ। यसअघि पृथ्वीबाट २१ करोड ८० लाख माइल टाढा रहेको एस्टरोइडतर्फ जाँदै गरेको स्पेसक्राफ्टसँग पनि यस्तो लिङ्क परीक्षण गरिएको थियो।
Observable Space का CEO ड्यान रोल्करका अनुसार यो मिशनले लेजर प्रविधिलाई व्यावसायिक रूपमा ठूलो स्तरमा लैजान सकिने आधार तयार गरेको छ। हाल यो प्रविधि सेटलाइट-टु-सेटलाइट सञ्चारमा प्रयोग भइरहेको भए पनि महँगो लागतका कारण पृथ्वीमा डाटा पठाउन प्रयोग हुन सकेको थिएन।
अबको एक वर्षभित्र यसलाई विश्वव्यापी सञ्जालका रूपमा विस्तार गर्ने कम्पनीको योजना छ। यसका लागि उनीहरूले विभिन्न ग्राउन्ड स्टेशन प्रदायक र ठूला ‘कन्स्टेलेसन’ (Constellation) प्रदायकहरूसँग सहकार्य गर्ने बताएका छन्।
आर्टमिस-२ का अन्तरिक्ष यात्रीहरूले खिचेको पहिलो ‘अर्थराइज’ (Earthrise) फोटोमा अष्ट्रेलिया महादेश पहिलो पटक देखिएको थियो जुन यो सफल परीक्षणका लागि एक सुखद संयोग बनेको छ।
