काठमाण्डौ — फेसबुक र इन्स्टाग्रामको मातृ कम्पनी मेटाले सामाजिक सञ्जालको लत (Social Media Addiction) लाई एउटा ‘भ्रम’ मात्र भएको दाबी गरेपछि विश्वभर नयाँ बहस सुरु भएको छ । अमेरिकी अदालतहरूमा चलिरहेका दुई छुट्टाछुट्टै मुद्दाको सुनुवाइका क्रममा मेटाले सामाजिक सञ्जालको बानीलाई ‘लत’ मान्न नसकिने तर्क अघि सारेको हो ।
न्यु मेक्सिको र लस एन्जलसमा चलिरहेको मुद्दामा मेटामाथि बालबालिकाको शोषणमा सहयोग पुर्याएको र नियोजित रूपमा ‘एडिक्टिभ’ (लत लाग्ने) फिचरहरू बनाएर प्रयोगकर्ताको मानसिक स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पुर्याएको आरोप लागेको छ ।
मेटाको दाबी: ‘यो मेडिकल समस्या नै होइन’
मुद्दाको सुनुवाइका क्रममा इन्स्टाग्रामका प्रमुख एडम मोजेरीले सामाजिक सञ्जालको अत्यधिक प्रयोगलाई ‘नेटफ्लिक्सका शृङ्खला (सिरिज) हेर्ने बानी’ सँग तुलना गरे । उनका अनुसार यो कुनै ‘क्लिनिकल लत’ होइन ।
मेटाका वकिल केभिन हफले त अझ अघि बढेर ‘सामाजिक सञ्जालको लत’ भन्ने कुराको कुनै अस्तित्व नै नरहेको दाबी गरे । उनले मानसिक रोगहरूको आधिकारिक निर्देशिका (DSM) मा यसलाई समावेश नगरिएको हुनाले यसलाई मानसिक विकार (Mental Disorder) मान्न नमिल्ने जिकिर गरे । “अमेरिकी मनोरोग संघ (APA) ले लागूऔषध वा मदिराको जस्तो लत सामाजिक सञ्जालमा हुन्छ भन्ने कुरालाई मान्यता दिएको छैन,” हफले भने ।
मेटाको तर्कलाई डाक्टरहरूको चुनौती
मेटाले आफ्नो बचाउका लागि मनोरोग संघको नाम लिए पनि संघ स्वयंले भने यसको प्रतिवाद गरेको छ । अमेरिकी मनोरोग संघले एक विज्ञप्ति जारी गर्दै निर्देशिका (DSM-5-TR) मा सूचीकृत नहुनुको अर्थ यसको अस्तित्व नै छैन भन्ने नभएको स्पष्ट पारेको छ ।
क्लिनिकल साइकोफिजियोलोजी अनुसन्धानकर्ता डा. तानिया मोरेट्टाका अनुसार मेटाको तर्कले विज्ञानलाई बुझ्न सकेको छैन । “कुनै व्यवहारलाई आधिकारिक सूचीमा राख्नुअघि नै त्यसको उपचार र अध्ययन सुरु भइसकेको हुन्छ,” उनले भनिन् “सामाजिक सञ्जालको अत्यधिक प्रयोगले मानिसको निद्रा, मानसिक अवस्था र सामाजिक जीवनमा गम्भीर नकारात्मक असर पारेको प्रमाणहरू उपलब्ध छन् ।”
संकटमा मेटा, मार्क जुकरबर्गले पनि बयान दिनुपर्ने
मेटा विरुद्ध अहिले अमेरिकाका ४१ राज्यका महान्यायाधिवक्ताहरू र विभिन्न विद्यालयहरूले मुद्दा दायर गरेका छन् । कम्पनीले सुरक्षाभन्दा नाफालाई प्राथमिकता दिएको र जानाजानी किशोरकिशोरीलाई अल्झाइराख्ने प्रविधि विकास गरेको उनीहरूको आरोप छ ।
मुद्दाको सुनुवाइका क्रममा मेटाका पूर्व कर्मचारी र ह्विसलब्लोअरहरूले पनि कम्पनी विरुद्ध बयान दिइरहेका छन् । लस एन्जलसको अदालतमा मोजेरीको बयान सकिएपछि अब अर्को हप्ता मेटाका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (CEO) मार्क जुकरबर्गले पनि बयान दिने कार्यक्रम छ ।
प्रविधि कम्पनीहरूले आफ्नो व्यवसाय बचाउन सामाजिक सञ्जालको लतलाई अस्वीकार गरिरहँदा, वैज्ञानिक तथ्य र पीडितहरूको अनुभवले भने अर्कै कथा बोलिरहेको छ । नेपालमा पनि सामाजिक सञ्जालको बढ्दो प्रयोगले बालबालिकाको मानसिक स्वास्थ्यमा प्रभाव पारिरहेको बेला, विश्वव्यापी रूपमा सुरु भएको यो कानुनी लडाइँले भविष्यमा डिजिटल सुरक्षाका नयाँ नियमहरू तय गर्ने निश्चित देखिन्छ ।
