काठमाण्डौं — विगत एक दशकमा ‘पुनर्प्रयोगयोग्य रकेट’ (Reusable Rocket) ले अन्तरिक्ष उद्योगको स्वरूप नै बदलिदिएको छ। अब यही सफलतालाई भूउपग्रह (सैटेलाइट) को क्षेत्रमा पनि दोहोर्याउने तयारी सुरु भएको छ। स्पेस एक्स (SpaceX) का पूर्व कर्मचारीको नेतृत्वमा रहेको एक स्टार्टअपले काम सकिएपछि धर्तीमा सकुशल फर्कन सक्ने भूउपग्रह विकास गरिरहेको छ।
स्पेस एक्सको ‘स्टारलिङ्क’ र अमेजनको ‘लियो’ नेटवर्कका लागि स्याटेलाइट बनाउन भूमिका खेलेका ब्रायन टेलरले सन् २०२४ डिसेम्बरमा ‘लक्स एतर्ना’ (Lux Aeterna) नामक कम्पनी स्थापना गरेका हुन्। यो कम्पनीले यस्तो स्याटेलाइट ढाँचा बनाउँदैछ जसमा ‘हिट शिल्ड’ (ताप प्रतिरोधी कवच) जडान गरिएको हुनेछ। यसले गर्दा अन्तरिक्षमा पुगेका उपकरण र डाटाहरू नष्ट नभई पुनः पृथ्वीमा फर्कन सक्नेछन्।
सन् २०२७ मा पहिलो उडान
हालै यस स्टार्टअपले विभिन्न लगानीकर्ताहरूबाट १० मिलियन डलर (करिब १ अर्ब ३३ करोड नेपाली रुपैयाँ) को ‘सीड फन्डिङ’ जुटाएको छ। यो रकम लक्स एतर्नाको ‘डेल्फी’ (Delphi) नामक स्पेसक्राफ्ट निर्माणमा खर्च गरिनेछ।
कम्पनीका अनुसार यो स्पेसक्राफ्ट सन् २०२७ को पहिलो त्रैमासिकमा स्पेस एक्सकै रकेटमार्फत अन्तरिक्षमा पठाइनेछ। उक्त मिसनले अन्तरिक्षमा परीक्षण गरिएका सामग्रीहरूलाई अस्ट्रेलियाको ‘कुनिब्बा टेस्ट रेन्ज’ मा सकुशल अवतरण गराएर आफ्नो प्रविधिको सफल परीक्षण गर्ने लक्ष्य राखेको छ।
किन आवश्यक छ यो प्रविधि?
अन्तरिक्षबाट कुनै पनि वस्तु पृथ्वीमा फर्काउनु निकै चुनौतीपूर्ण र खर्चिलो काम हो। वायुमण्डलमा प्रवेश गर्दा घर्षणका कारण उत्पन्न हुने अत्यधिक तापबाट बच्न विशेष र गह्रौँ कवच चाहिन्छ जसले रकेटको वजन बढाउँछ। त्यसैले अहिलेसम्म मानिस बोक्ने यान (Space Shuttle) वा स्पेस एक्सको ‘ड्रागन’ बाहेक अन्य धेरैजसो स्याटेलाइटहरूलाई पुनः प्रयोग गर्ने सोच बनाइएको थिएन।
यसका मुख्य फाइदाहरू:
- औषधि र इलेक्ट्रोनिक्स निर्माण: गुरुत्वाकर्षण कम भएको ठाउँमा बनाइएका औषधि वा उच्च गुणस्तरका इलेक्ट्रोनिक्स सामान धर्तीमा ल्याउन सहज हुनेछ।
- खानी उत्खनन: अन्तरिक्षका शिशुग्रह (Asteroids) बाट निकालिएका धातुहरू पृथ्वीमा ल्याउन सकिनेछ।
- अपग्रेडको सुविधा: अहिलेका स्याटेलाइट ५ देखि १० वर्षमा काम नलाग्ने हुन्छन्। तर यो प्रविधिले पुराना क्यामेरा वा कम्प्युटर पार्टपूर्जा फेर्न स्याटेलाइटलाई धर्तीमा ल्याएर ‘अपग्रेड’ गरी पुनः पठाउन सकिनेछ।
चुनौती र भविष्य
यो भिजन सुन्दा उत्साहजनक लागे पनि यसको आर्थिक पक्ष अझै निकै महँगो छ। स्याटेलाइट फिर्ता ल्याउन लाग्ने खर्च र त्यसबाट हुने फाइदाको सन्तुलन मिलाउनु कम्पनीका लागि मुख्य चुनौती हो।
साथै कानुनी झमेला पनि उत्तिकै छ। अमेरिकामा अन्तरिक्षबाट वस्तु अवतरण गराउने लाइसेन्स पाउन कठिन भएकाले यो कम्पनीले अस्ट्रेलियालाई आफ्नो अवतरण केन्द्र रोजेको छ।
कम्पनीका संस्थापक टेलर भन्छन् “हाम्रो लक्ष्य केवल सामग्री फिर्ता ल्याउनु मात्र होइन, बरु स्याटेलाइट उद्योगको पूरै पद्धतिलाई नै पुनर्प्रयोगयोग्य बनाउनु हो।” यदि यो परियोजना सफल भएमा भविष्यमा अन्तरिक्ष फोहोर (Space Junk) कम गर्न र सञ्चार प्रविधिलाई सस्तो बनाउन ठूलो मद्दत पुग्ने देखिन्छ।
