ह्युस्टन — एलोन मस्कको अन्तरिक्ष कम्पनी स्पेसएक्स अन्तर्गतको ‘स्टारलिंक’ डिभिजनले आइतबार आफ्नो एउटा भू-उपग्रहसँग सञ्चार सम्पर्क विच्छेद भएको पुष्टि गरेको छ। उक्त भू-उपग्रह अन्तरिक्षमै विभिन्न टुक्रामा विभाजित भएको र ती टुक्राहरू (Space Debris) को खोजी भइरहेको कम्पनीले जनाएको छ।
अन्तरिक्षमा रहेका वस्तुहरूको गतिविधिको निगरानी गर्ने राडार नेटवर्क ‘लियोल्याब्स’ (LeoLabs) का अनुसार स्टारलिंकका करिब १०,००० भू-उपग्रहमध्ये ‘स्टारलिंक ३४३४३’ मा टुक्रा उत्पादन हुने घटना (Fragment Creation Event) देखिएको छ। लियोल्याब्सले सामाजिक सञ्जाल एक्समा पोस्ट गर्दै पोर्चुगलको एजोरेसस्थित आफ्नो राडार साइटबाट उक्त भू-उपग्रहको वरपर दर्जनौँ नयाँ वस्तुहरू फेला पारेको जानकारी दिएको छ।
“थप टुक्राहरू पनि उत्पादन भएको हुनसक्ने भएकाले विश्लेषण जारी छ,” लियोल्याब्सले भनेको छ। प्रारम्भिक अध्ययनका अनुसार यो विखण्डन कुनै अर्को वस्तु वा मलबे (अन्तरिक्षको फोहोर)सँग ठोक्किएर नभई भू-उपग्रहको आन्तरिक ऊर्जा स्रोतका कारण भएको देखिएको छ। यो घटना पृथ्वीभन्दा निकै कम उचाइमा भएकाले यी टुक्राहरू आगामी केही हप्ताभित्रै वायुमण्डलमा खसेर नष्ट हुने अनुमान गरिएको छ।
दुई महिनामा दुईवटा अस्वाभाविक घटना
स्टारलिंकले आइतबार दिएको जानकारी अनुसार उक्त भू-उपग्रह पृथ्वीभन्दा करिब ५६० किलोमिटर माथि रहेको अवस्थामा सञ्चार सम्पर्क टुटेको हो। कम्पनीले यस घटनाबाट अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष स्टेशन (ISS), त्यहाँका चालक दल वा नासाको ‘आर्टेमिस II’ मिसनलाई कुनै नयाँ जोखिम नरहेको स्पष्ट पारेको छ। नासाको आर्टेमिस II मिसन आगामी बुधबार नै प्रक्षेपण हुनसक्ने सम्भावना छ।
“हामी नासा र अमेरिकी स्पेस फोर्ससँग समन्वय गर्दै भू-उपग्रह र यसका टुक्राहरूको निरन्तर निगरानी गरिरहेका छौँ,” स्टारलिंकले भनेको छ। कम्पनीले यसको मूल कारण पत्ता लगाउन र आवश्यक सुधारका कदम चाल्न सक्रिय रूपमा काम गरिरहेको जनाएको छ।
विज्ञहरूका अनुसार यो घटना सन् २०२५ डिसेम्बर १७ मा भएको अर्को एउटा घटनासँग मिल्दोजुल्दो छ। त्यसबेला पनि एक भू-उपग्रहमा आन्तरिक समस्या देखिएपछि ग्यास चुहावट भई कक्षबाट ४ किलोमिटर तल झरेको थियो र केही टुक्राहरू बनेका थिए।
चिनियाँ प्रक्षेपणसँगको ‘नियर-क्र्यास’ र समन्वयको अभाव
डिसेम्बरको घटनाभन्दा एक हप्ता अघि मात्र स्टारलिंकको अर्को भू-उपग्रह चिनियाँ भू-उपग्रहसँग ठोक्किनबाट बल्लतल्ल जोगिएको थियो। स्टारलिंकका वरिष्ठ उपाध्यक्ष माइकल निकोल्सका अनुसार एक चिनियाँ कम्पनीले अन्य प्रयोगकर्तासँग समन्वय नगरी ९ वटा भू-उपग्रह प्रक्षेपण गर्दा ‘स्टारलिंक-६०७९’ र एक चिनियाँ भू-उपग्रहबीचको दूरी केवल २०० मिटर मात्र बाँकी रहेको थियो।
निकोल्सले भनेका छन् “अन्तरिक्षमा सञ्चालन हुने अधिकांश जोखिम अपरेटरहरूबीच समन्वयको अभावका कारण आउने गर्छ, यो प्रवृत्ति परिवर्तन हुन आवश्यक छ।”
पृथ्वीमा खस्दा जोखिम कति?
अन्तरिक्षमा १० लाख भू-उपग्रह पुर्याएर ‘अर्बिटल डाटा सेन्टर’ बनाउने योजनामा रहेको स्पेसएक्सले आफ्ना भू-उपग्रहहरू पृथ्वीमा खस्दा जमिनमा कुनै जोखिम नहुने दाबी गरेको छ।
कम्पनीका अनुसार भू-उपग्रहहरू यसरी डिजाइन गरिएका हुन्छन् कि तिनीहरू वायुमण्डलमा पुनः प्रवेश गर्दा पूर्ण रूपमा जलेर नष्ट हुन्छन्। यदि कुनै टुक्रा बाँकी रहे पनि त्यसको प्रभाव निकै कम हुने गरी निर्माण गरिएको स्टारलिंकको दाबी छ। “दिगो भू-उपग्रह डिजाइनको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष नै यसको नष्ट हुने क्षमता (Demisability) हो, जसले वायुमण्डलमा पुनः प्रवेश गर्दा पूर्ण विखण्डन सुनिश्चित गर्छ,” कम्पनीको दस्तावेजमा उल्लेख छ।
