काठमाण्डौं — चार जना अन्तरिक्षयात्रीले चन्द्रमातर्फ प्रस्थान गर्दै १० दिनको ऐतिहासिक यात्रा सुरु गरेका छन् जसले मानवलाई पछिल्लो ५० वर्षयता पृथ्वीबाट सबैभन्दा टाढा पुर्याउनेछ। बुधबार सफल प्रक्षेपणसँगै सुरु भएको यो आर्टेमिस–२ अभियान अहिले आधाभन्दा बढी दूरी पार गरिसकेको छ। अन्तरिक्षयान ‘ओरायन’ सोमबार चन्द्रमाको परिक्रमा गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।
आर्टेमिस–२: चन्द्रमा पुनःमानव पठाउने तयारीको महत्त्वपूर्ण चरण
नासाका अन्तरिक्षयात्री रिड वाइसम्यान, भिक्टर ग्लोभर र क्रिस्टिना कोचसँगै क्यानाडियन स्पेस एजेन्सीका जेरेमी ह्यान्सेन यस अभियानमा सहभागी छन्। अपोलो–१७ पछि पहिलो पटक मानवलाई चन्द्रमाको सतहमा पठाउने योजनाअन्तर्गत यो परीक्षण उडान महत्वपूर्ण मानिएको छ।
नासाका अनुसार टोली अहिले चन्द्रमासम्मको यात्राको आधाभन्दा बढी दूरी पार गरिसकेको छ। अप्रिल ६ मा ओरायन चन्द्रमामा पुग्दा अन्तरिक्षयात्रीहरूले पृथ्वीबाट देख्न नसकिने चन्द्रमाको आंशिक उज्यालो पछाडिको भाग अवलोकन गर्न ६ घण्टाको अवसर पाउनेछन्।
अभियानको अवस्थाबारे जानकारी लिन नासाको ‘आर्टेमिस रियल–टाइम अर्बिट’ वेबसाइटमार्फत प्रत्यक्ष अनुगमन गर्न सकिन्छ। साथै अन्तरिक्षयानबाट देखिने दृश्यहरू प्रत्यक्ष प्रसारणमार्फत पनि अवलोकन गर्न सकिन्छ जहाँबाट अहिले चन्द्रमा स्पष्ट देखिन थालेको छ। (NASA’s Artemis II Live Views from Orion)
साना प्राविधिक समस्या तर नियन्त्रणमा
उडानपछि केही प्राविधिक समस्या देखिए पनि ती छिट्टै समाधान गरिएका छन्। बिहीबार बिहान वाइसम्यानले ‘सर्फेस प्रो’ उपकरणमा समस्या आएको भन्दै ग्राउन्ड कन्ट्रोलसँग सम्पर्क गरेका थिए। उनले भनेका थिए, “मसँग दुईवटा माइक्रोसफ्ट आउटलुक छन् र कुनै पनि चलिरहेका छैनन्।”
यसैबीच अन्तरिक्षयानको शौचालय प्रणालीमा पनि खराबी देखिएको थियो। कोचले ग्राउन्ड टोलीसँग मिलेर समस्या समाधान गरिन्। पछि उनले मजाक गर्दै आफू “अब अन्तरिक्ष प्लम्बर” बनेको बताइन्।
यी साना समस्याबीच पनि अभियान सफलतापूर्वक अगाडि बढिरहेको छ। बिहीबार ओरायनले ‘ट्रान्सलुनार इन्जेक्सन बर्न’ पूरा गर्दै पृथ्वीको कक्षबाट बाहिर निस्केर चन्द्रमातर्फको मार्ग समातेको छ। वाइसम्यानले सार्वजनिक गरेका तस्बिरहरू अत्यन्तै स्पष्ट छन् जसमा पृथ्वीका दुईवटा अरोरा समेत देखिन्छन्।
विद्यार्थीले पत्ता लगाए प्राचीन तारा
यस साता अर्को महत्वपूर्ण वैज्ञानिक उपलब्धिमा शिकागो विश्वविद्यालयका स्नातक तहका विद्यार्थीहरूले अत्यन्तै पुरानो तारा पत्ता लगाएका छन्। ‘स्लोन डिजिटल स्काइ सर्भे (SDSS)’ का तथ्यांक प्रयोग गरेर गरिएको अध्ययनले ‘SDSSJ0715-7334’ नामक उक्त तारा अरबौँ वर्षअघि ‘लार्ज म्यागेलानिक क्लाउड’ मा जन्मिएको र पछि मिल्की वे आकाशगंगामा प्रवेश गरेको देखाएको छ।
यो तारा ७७ वटा तारामध्ये चयन गरिएको थियो जसलाई ‘फिल्ड कोर्स इन एस्ट्रोफिजिक्स’ अन्तर्गत अध्ययन गरिएको थियो। प्रोफेसर एलेक्स जीको नेतृत्वमा विद्यार्थीहरूले चिलीस्थित ‘लास क्याम्पानास वेधशाला’ मा प्रत्यक्ष अवलोकन गरेका थिए।
अनुसन्धानले देखाएको अनुसार उक्त तारा मुख्यत हाइड्रोजन र हिलियमबाट बनेको छ जबकि कार्बन र फलाम अत्यन्त न्यून मात्रामा छन्। ‘नेचर एस्ट्रोनोमी’ मा प्रकाशित अध्ययनले यस्तो संरचना प्रारम्भिक सुपरनोभा विस्फोटबाट उत्पन्न भएको हुनसक्ने संकेत गरेको छ।
जीले भने, “यो प्राचीन ‘अतिथि’ ताराले प्रारम्भिक ब्रह्माण्डको अवस्थाबारे अभूतपूर्व जानकारी दिन्छ।” उनले थपे, “यसमा कार्बन अत्यन्त कम हुनु प्रारम्भिक ब्रह्माण्डमा बनेको धुलोका कारण यस्तो संरचना बनेको संकेत हो। यस्तो प्रक्रिया यसअघि केवल एकपटक मात्र देखिएको थियो।”
