काठमाण्डौं — आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) को बढ्दो मागसँगै पृथ्वीमा ऊर्जा र जग्गाको अभाव हुन थालेपछि अमेरिकी स्टार्टअप कम्पनी ‘अर्बिटल’ (Orbital) ले अन्तरिक्षमै डाटा सेन्टरहरू स्थापना गर्ने महत्त्वाकांक्षी योजना अघि सारेको छ। भेन्चर फन्डिङ कार्यक्रम ‘a16z Speedrun’ बाट १० लाख डलरसम्मको सहयोग र लगानी सुनिश्चित गरेपछि अर्बिटलले तल्लो तटीय कक्ष (Low-Earth Orbit) मा डाटा सेन्टर परीक्षणको तयारी सुरु गरेको हो।
क्यालिफोर्नियामा आधारित यस कम्पनीले एनभिडिया (Nvidia) का शक्तिशाली सर्भरहरू जडित भूउपग्रहहरूको एउटा सञ्जाल (Constellation) नै निर्माण गर्ने लक्ष्य राखेको छ। यी स्याटेलाइट डाटा सेन्टरहरू सौर्य ऊर्जाबाट सञ्चालित हुनेछन् भने अन्तरिक्षको तापक्रम व्यवस्थापनका लागि ‘रेडियसन’ प्रविधिको प्रयोग गरिनेछ।
सन् २०२७ मा पहिलो उडान
अर्बिटलले आफ्नो पहिलो परीक्षण भूउपग्रह ‘अर्बिटल-१’ (Orbital-1) लाई सन् २०२७ को अप्रिलमा स्पेसएक्सको ‘फाल्कन ९’ रकेटमार्फत प्रक्षेपण गर्ने कार्यतालिका सार्वजनिक गरेको छ। यो मिसनले अन्तरिक्षको कठिन वातावरणमा जीपीयू (GPU) को निरन्तर सञ्चालन, विकिरण प्रतिरोध क्षमता र एआई इन्फरेन्स वर्कलोडको परीक्षण गर्नेछ।
कम्पनीले अन्तरिक्षमा आधारित एआई कम्प्युटिङ पूर्वाधारका लागि अनुमति लिन अमेरिकी संघीय सञ्चार आयोग (FCC) मा निवेदन समेत दिइसकेको छ। साथै क्यालिफोर्नियामा यसका लागि आवश्यक कारखाना खोल्ने योजना समेत रहेको छ।
किन रोजियो अन्तरिक्ष?
अर्बिटलका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (CEO) युइन पुनका अनुसार हाल पृथ्वीमा एआईको विकास विद्युत् प्रसारण लाइन र ऊर्जा उपलब्धताका कारण सीमित हुन पुगेको छ। “डाटा सेन्टरका लागि विद्युत् र कुलिङ (चिस्यान) सबैभन्दा खर्चिलो र चुनौतीपूर्ण पक्ष हुन्,” पुनले भने, “अन्तरिक्षमा सौर्य ऊर्जा निरन्तर उपलब्ध हुन्छ र कुलिङको तरिका पनि मौलिक हुन्छ। हामी एआईको सम्भावनालाई ऊर्जाको सीमाबाट मुक्त गर्न चाहन्छौँ।”
युइन पुन यसअघि इलेक्ट्रिक बाइक र स्कुटर कम्पनी ‘स्पिन’ (Spin) का संस्थापक समेत हुन्, जसलाई सन् २०१८ मा फोर्ड कम्पनीले १० करोड डलरमा खरिद गरेको थियो।
प्रतिस्पर्धा र सम्भावना
अन्तरिक्षमा डाटा सेन्टर राख्ने अवधारणामा इलन मस्कले पनि चासो देखाएका छन्। मस्कले आफ्नो अन्तरिक्ष कम्पनी ‘स्पेसएक्स’ र एआई कम्पनी ‘xAI’ लाई यसै कामका लागि मर्ज गरिसकेका छन्। मस्कले आगामी तीन वर्षमा अन्तरिक्षमा एआई सञ्चालनको लागत पृथ्वीको तुलनामा कम हुने दाबी गरे पनि आलोचकहरूले यसलाई बढी आशावादी तर्क मानेका छन्।
अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा निकाय (IEA) को अनुमान अनुसार यस दशकको अन्त्यसम्ममा विश्वभरका डाटा सेन्टरहरूको ऊर्जा खपत दोब्बर भएर १,००० टेरावट-आवर पुग्ने देखिएको छ। यही समस्याको समाधान खोज्न गत साता बेल्जियमको कम्पनी ‘EDGX’ ले पनि स्पेसएक्सको रकेटमार्फत आफ्नो एआई-बेस्ड एज कम्प्युट सोलुसनको परीक्षण सुरु गरेको छ।
यद्यपि अन्तरिक्षमा आधारित यी डाटा सेन्टरहरूका लागि आवश्यक कुलिङ प्रविधि र ठुलो मात्रामा हुने प्रक्षेपण खर्च भने अझै पनि मुख्य चुनौतीका रूपमा रहेका छन्।
