काठमाण्डौं — ब्रह्माण्डको विस्तारलाई डोर्याइरहेको रहस्यमयी शक्ति ‘डार्क इनर्जी’ (Dark Energy) को अध्ययनमा वैज्ञानिकहरूले एक ऐतिहासिक सफलता प्राप्त गरेका छन्। डार्क इनर्जी स्पेक्ट्रोस्कोपिक इन्स्ट्रुमेन्ट (DESI) ले ब्रह्माण्डको अहिलेसम्मकै विस्तृत र सबैभन्दा ठूलो ‘थ्रीडी’ (3D) नक्सा सफलतापूर्वक तयार पारेको छ।
एरिजोनास्थित किट पिक नेशनल अब्जर्भेटरीमा जडान गरिएको ‘डेजी’ का ५,००० फाइबर-अप्टिक सेन्सरहरूले ‘लिटल डिपर’ (Saptarshi/Little Dipper) तारापुञ्ज नजिकैको क्षेत्रको अन्तिम अवलोकन गरेसँगै यो लक्ष्य पूरा भएको हो। निर्धारित समयभन्दा अगावै सम्पन्न भएको यस परियोजनाले सुरुमा अनुमान गरिएको भन्दा निकै धेरै तथ्याङ्क सङ्कलन गरेको छ।
डार्क इनर्जीको खोजी
ब्रह्माण्डको करिब ७० प्रतिशत हिस्सा ओगट्ने र यसको तीव्र विस्तारका लागि जिम्मेवार मानिने ‘डार्क इनर्जी’ को रहस्य खोतल्न अनुसन्धानकर्ताहरूले यो नयाँ तथ्याङ्कको प्रयोग गरिरहेका छन्। डेजीले अर्बौँ वर्ष पहिलेका आकाशगङ्गाहरू (Galaxies) को झुण्ड र वर्तमान अवस्थाको तुलना गर्दै ११ अर्ब वर्षको ब्रह्माण्डीय इतिहासमा डार्क इनर्जीको प्रभावलाई पछ्याएको छ।
डेजीको पहिलो तीन वर्षको तथ्याङ्कले डार्क इनर्जी समयसँगै परिवर्तन हुन सक्ने सङ्केत गरेको थियो जबकि यसलाई लामो समयदेखि ‘कस्मोलोजिकल कन्स्ट्यान्ट’ अर्थात् स्थिर मानिँदै आएको थियो। अब पाँच वर्षको पूर्ण तथ्याङ्क उपलब्ध भएपछि यो सिद्धान्तको थप परीक्षण हुनेछ। यदि डार्क इनर्जी परिवर्तनशील भएको पुष्टि भएमा यसले ब्रह्माण्डको अन्त्य र भविष्यबारे हाम्रो बुझाइमा आमूल परिवर्तन ल्याउनेछ।
ब्रह्माण्ड विज्ञानमा नयाँ युग
युनिभर्सिटी अफ पोर्ट्समाउथका सह-प्राध्यापक डा. शेषाद्री नदथुरले डेजीको यो नक्सा ब्रह्माण्ड विज्ञानका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण रहेको बताएका छन्। उनले भने “डार्क इनर्जी समयसँगै विकसित हुने सम्भावना आफैँमा क्रान्तिकारी कुरा हो। यसबाहेक हामीले न्युट्रिनो (Neutrinos) जस्ता सूक्ष्म कणहरूको तौल मापन गर्ने लगायतका धेरै कामहरू गर्न बाँकी नै छ।”
यो परियोजनामा पोर्ट्समाउथ, युनिभर्सिटी कलेज लन्डन, डरहम युनिभर्सिटी, बर्कले ल्याब लगायत विश्वभरका ७० भन्दा बढी संस्थाहरूका ९०० भन्दा बढी अनुसन्धानकर्ताहरू संलग्न छन्।
अकल्पनीय स्केलको तथ्याङ्क
डेजीले यसअघिका सबै सर्वेक्षणहरूले सङ्कलन गरेभन्दा ६ गुणा बढी तथ्याङ्क सङ्कलन गरेको छ। सुरुमा ३ करोड ४० लाख आकाशगङ्गा र क्वासर्सहरूको प्रकाश कैद गर्ने लक्ष्य राखिएकोमा यसले ४ करोड ७० लाख आकाशगङ्गा र २ करोड ताराहरूको अध्ययन गरेको छ।
डेजीका निर्देशक डा. माइकल लेभीका अनुसार यो उपकरणले अपेक्षा गरेभन्दा राम्रो प्रदर्शन गरेको छ। उनले भने “हामीले मूल सर्वेक्षण पूरा भएकोमा खुसीयाली मनाउनेछौँ र तुरुन्तै तथ्याङ्क विश्लेषणमा लाग्नेछौँ। अझै कस्ता सरप्राइजहरू बाँकी छन् भन्नेमा हामी निकै उत्साहित छौँ।”
आगामी योजना र विस्तार
वैज्ञानिकहरूले डेजीको पूर्ण सर्वेक्षणबाट प्राप्त नतिजा सन् २०२७ सम्ममा सार्वजनिक गर्ने लक्ष्य राखेका छन्। यसैबीच सन् २०२८ सम्म यसको कार्यक्षेत्रलाई थप २० प्रतिशतले विस्तार गरी १४ हजारबाट १७ हजार स्क्वायर डिग्री पुर्याइनेछ। यो विस्तारले आकाशको दक्षिण क्षेत्र र मिल्की वे ग्यालेक्सीको धमिलो क्षेत्रहरूलाई पनि समेट्नेछ।
विस्तारित सर्वेक्षणमा वैज्ञानिकहरूले अझ टाढा रहेका र मधुरो देखिने ‘ल्युमिनस रेड ग्यालेक्सी’ हरूको पनि अध्ययन गर्नेछन्। यसले ब्रह्माण्ड समयसँगै कसरी विकसित भयो भन्ने कुराको थप स्पष्ट र विस्तृत चित्र प्रदान गर्ने वैज्ञानिकहरूको विश्वास छ।
