काठमाण्डौं — हामीले साधारण जोड, घटाउ वा गुणन गर्दा मस्तिष्कले कसरी काम गर्छ भन्ने विषयमा नयाँ तथ्य फेला परेको छ । वैज्ञानिकहरूका अनुसार गणितको पूर्ण प्रश्न सुन्नुअघि नै हाम्रो मस्तिष्कले सम्भावित उत्तरबारे अनुमान लगाउन र समस्या सुल्झाउन सुरु गरिसक्छ ।
फ्रान्सको ‘युनिभर्सिटी अफ बोर्डो’ (Université de Bordeaux) र बेल्जियमको ‘यूसीएल लोभेन’ (UCLouvain) का अनुसन्धानकर्ताहरूले गरेको हालैको अध्ययनले यस्तो देखाएको हो । ‘प्रोसिडिङ्स अफ द रोयल सोसाइटी बी : बायोलोजिकल साइन्सेस’ मा प्रकाशित उक्त शोधमा मानिसको आँखाको नानी (Pupil) को आकारलाई ट्रयाक गरेर यो निष्कर्ष निकालिएको हो ।
बेयसियन इन्फरेन्स (Bayesian inference) को प्रयोग
अनुसन्धानका अनुसार मानव मस्तिष्कले गणितीय समस्या समाधान गर्दा ‘बेयसियन इन्फरेन्स’ को सहारा लिन्छ । यो यस्तो प्रक्रिया हो जसमा मस्तिष्कले आफूसँग पहिलेदेखि भएको ज्ञान र प्राप्त हुँदै गरेको नयाँ सूचनालाई मिलाएर अनिश्चितताका बीच निर्णय लिने गर्दछ ।
अध्ययनका मुख्य लेखक अलेक्जान्डर जेनोनका अनुसार “मानिसले जोडको समस्या समाधान गर्दा सबै सङ्ख्या प्राप्त नभएसम्म निष्क्रिय भएर बस्दैनन् । पहिलो सङ्ख्या सुन्नासाथ मस्तिष्कले सम्भावित उत्तरहरूको एक किसिमको आन्तरिक ‘प्रायिकता नक्सा’ (Probability map) बनाउन थाल्छ र असम्भव नतिजाहरूलाई हटाउँदै जान्छ ।”
आँखाको नानी : मस्तिष्कको ऐना
अनुसन्धान टोलीले वयस्क सहभागीहरूमाझ तीनवटा फरक प्रयोगहरू गरेका थिए । सहभागीहरूलाई हेडफोनमार्फत दुईवटा सङ्ख्याहरू सुनाइयो र तिनलाई मनमनै जोड्न भनियो । यस क्रममा ‘प्युपिलोमेट्री’ प्रविधिमार्फत उनीहरूको आँखाको नानीको आकार मापन गरिएको थियो ।
वैज्ञानिकहरूका अनुसार जब मस्तिष्कले धेरै मिहिनेत गर्छ वा बढी सूचना प्रशोधन गर्छ तब आँखाको नानी फुल्छ (Dilate हुन्छ) । प्रयोगमा के देखियो भने सहभागीले पहिलो सङ्ख्या सुन्नासाथ दोस्रो सङ्ख्या थाहा पाउनुअघि नै उनका आँखाका नानीहरू फुल्न थालेका थिए । पहिलो सङ्ख्या जति जटिल वा जानकारीमूलक हुन्थ्यो नानीको आकार त्यति नै ठुलो हुन्थ्यो ।
मुख्य उपलब्धिहरू
- छिटो प्रतिक्रिया : जसको आँखाको नानी पहिलो सङ्ख्या सुन्दा बढी फुलेको थियो उनीहरूले दोस्रो सङ्ख्या सुनेपछि निकै छिटो र सही उत्तर दिएका थिए । यसले प्रश्नको सुरुवाती चरणमा गरिने मानसिक कसरतले समस्या छिटो सुल्झाउन मद्दत गर्ने पुष्टि गर्छ ।
- नयाँ दृष्टिकोण : अहिलेसम्म गणितलाई एक मेकानिकल गणनाका रूपमा हेरिन्थ्यो तर यो अध्ययनले गणितीय सोच पनि अन्य आधारभूत मानवीय धारणा (Perception) जस्तै सूचनाको विश्लेषणमा आधारित हुने देखाएको छ ।
- कठिनाइको मापन : अनुसन्धानकर्ताहरूले अब गणितको कठिनाइलाई ‘इन्फर्मेसन गेन’ (सूचना प्राप्ति) का आधारमा मापन गर्न सकिने प्रस्ताव गरेका छन् ।
भविष्यको मार्गचित्र
यो अनुसन्धानले शिक्षा र क्लिनिकल क्षेत्रमा नयाँ सम्भावनाहरू खोलेको छ । भविष्यमा विद्यार्थीहरूले गणितका समस्या समाधान गर्दा कति मानसिक प्रयास गरिरहेका छन् भन्ने कुरा आँखाको नानी हेरेरै पत्ता लगाउन सकिने उपकरणहरू विकास हुन सक्नेछन् ।
टोलीले अब यो सिद्धान्तलाई जोडमा मात्र सीमित नराखी घटाउ, गुणन र थप जटिल बहु-चरणीय समस्याहरूमा पनि परीक्षण गर्ने योजना बनाएको छ । यसले अङ्क सम्बन्धी मानवीय बुझाइ (Numeric cognition) का विभिन्न पाटाहरूलाई थप स्पष्ट पार्ने अपेक्षा गरिएको छ ।
