काठमाण्डौं — प्रविधिको विकाससँगै सामाजिक सञ्जालमा हुने ठगी (Scams) विश्वव्यापी चुनौती बन्दै गएको छ। Federal Trade Commission (FTC) का अनुसार सन् २०२५ मा मात्रै अमेरिकीहरूले सामाजिक सञ्जालबाट सुरु भएका विभिन्न ठगीका कारण कम्तीमा २.१ अर्ब डलर गुमाएका छन्। यो तथ्याङ्क सन् २०२० को तुलनामा आठ गुणा बढी हो।
एआई र क्रिप्टोकरेन्सीको बढ्दो प्रयोगसँगै ठगहरूले सर्वसाधारणलाई जालमा पार्ने नयाँ नयाँ तरिकाहरू अपनाउँदा आर्थिक क्षति निकै बढेको रिपोर्टले देखाएको छ।
लगानी र अनलाइन सपिङका नाममा लुट
FTC को रिपोर्टअनुसार गत वर्ष सामाजिक सञ्जालबाट सुरु भएका लगानीसम्बन्धी ठगीमा मात्रै १.१ अर्ब डलर नोक्सान भएको छ। ठगहरूले लगानी गर्न सिकाउने आकर्षक पोस्ट वा विज्ञापन देखाएर मानिसहरूलाई फसाउने गरेका छन्।
यस्तै सामाजिक सञ्जालमा ठगीमा परेकामध्ये ४० प्रतिशतभन्दा बढीले सपिङसँग सम्बन्धित विज्ञापनहरूलाई दोषी मानेका छन्। ती विज्ञापनहरूले प्रयोगकर्तालाई ‘अपरिचित वेबसाइट’ हरूमा लैजाने र त्यहाँबाट आर्थिक लुट मच्चाउने गरेको पाइएको छ। यसका साथै सामाजिक सञ्जालबाटै सुरु हुने ‘रोमान्स स्क्याम’ (प्रेमको नाटक गरी गरिने ठगी) पनि ठूलो समस्याका रूपमा देखिएको छ।
फेसबुक, ह्वाट्सएप र इन्स्टाग्राम मुख्य माध्यम
यस्ता अधिकांश ठगीका घटनाहरू फेसबुक (Facebook) बाट सुरु भएका छन् भने ह्वाट्सएप (WhatsApp) र इन्स्टाग्राम (Instagram) क्रमशः दोस्रो र तेस्रो स्थानमा छन्। यी तीनवटै प्लेटफर्मको स्वामित्व भएको कम्पनी मेटा (Meta) विरुद्ध गत हप्ता मात्रै एक मुद्दा दायर गरिएको छ जसमा कम्पनीले ‘स्क्याम एड’ हरूका बारेमा प्रयोगकर्तालाई भ्रममा पारेको आरोप लगाइएको छ। रिपोर्टहरूका अनुसार सन् २०२५ मा मेटाले ठगी र अवैध उत्पादनहरू प्रवर्द्धन गर्ने विज्ञापनहरूबाट अर्बौँ डलर कमाएको थियो।
क्रिप्टो र एआई स्क्यामको बढ्दो जोखिम
सामाजिक सञ्जालबाहेक समग्र इन्टरनेट अपराधको तथ्याङ्क झन् भयावह छ। FBI का अनुसार सन् २०२५ मा इन्टरनेटजन्य अपराधबाट अमेरिकीहरूले करिब २१ अर्ब डलर गुमाएका छन्। यसमध्ये आधाभन्दा बढी रकम क्रिप्टोकरेन्सी (Cryptocurrency) स्क्यामसँग सम्बन्धित छ। त्यस्तै Artificial Intelligence (AI) सँग सम्बन्धित ठगीबाट मात्रै गत वर्ष करिब ८९ करोड ३० लाख डलर क्षति भएको छ। यो तथ्याङ्क रिपोर्ट गरिएका घटनाहरूको मात्र हो धेरै पीडितहरूले अझै पनि सरकारी निकायमा उजुरी नै नगर्ने गरेको अनुमान छ।
कसरी बच्ने ?
FTC ले सामाजिक सञ्जालमा हुने ठगीबाट बच्न केही महत्त्वपूर्ण सुझावहरू दिएको छ:
- आफ्ना पोस्टहरूको पहुँच (Reach) सीमित राख्नुहोस् ताकि ठगहरूले तपाईँको बारेमा धेरै जानकारी नपाऊन्।
- सामाजिक सञ्जालमा मात्र भेट भएका व्यक्तिको लहैलहैमा लागेर लगानीको निर्णय नगर्नुहोस्।
- कुनै पनि कम्पनीबाट सामान किन्नुअघि उक्त कम्पनीको नामसँगै “scam” वा “complaint” शब्द राखेर इन्टरनेटमा सर्च गर्नुहोस्।
प्रविधिको यो युगमा यदि कुनै कुरा सुन्दा ‘विश्वासै गर्न नसकिने गरी राम्रो’ लाग्छ भने त्यो ठगी हुने सम्भावना बढी हुन्छ। त्यसैले सचेत रहनु र आफैँले राम्ररी अनुसन्धान गर्नु नै ठगीबाट बच्ने उत्तम उपाय हो।
