काठमाण्डौं — अमेरिकाको प्रमुख अन्तरिक्ष केन्द्र केनेडी स्पेस सेन्टरको पूर्वाधार पुरानो बन्दै गएको र स्पेसएक्स तथा ब्लु ओरिजिनजस्ता निजी कम्पनीहरूको बढ्दो गतिविधिका कारण त्यसमा चाप तीव्र रूपमा बढिरहेको नासाको नयाँ प्रतिवेदनले औंल्याएको छ।
नासाको अफिस अफ इन्स्पेक्टर जनरलले सार्वजनिक गरेको प्रतिवेदनअनुसार अन्तरिक्ष प्रक्षेपणका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिने नासाका पूर्वाधारहरू अहिलेको माग धान्न संघर्षरत छन्। प्रतिवेदनले नासा, अन्य सरकारी निकाय र व्यावसायिक साझेदारहरूको जटिल तथा महँगा अन्तरिक्ष मिसनका लागि यी पूर्वाधार अपरिहार्य भए पनि तिनको क्षमता बढ्दो आवश्यकताअनुसार विस्तार हुन नसकेको उल्लेख गरेको छ।
प्रतिवेदन मुख्यतः फ्लोरिडास्थित केनेडी स्पेस सेन्टर र भर्जिनियास्थित वालोप्स फ्लाइट फेसिलिटीमा केन्द्रित छ। तर सबैभन्दा ठूलो चिन्ता फ्लोरिडाको स्पेसपोर्टलाई लिएर देखिएको छ जहाँ स्पेसएक्सको स्टारशिप र ब्लु ओरिजिनको न्यू ग्लेन रकेटबाट भविष्यमा ठूलो दबाब पर्ने अनुमान गरिएको छ।
केनेडी स्पेस सेन्टरमा नासासँग सीमित प्रक्षेपण स्थल मात्रै छन्। लन्च कम्प्लेक्स ३९ए अहिले स्पेसएक्सले फाल्कन ९ र फाल्कन हेभी प्रक्षेपणका लागि प्रयोग गरिरहेको छ। यही क्षेत्रमा स्टारशिपका लागि नयाँ प्रक्षेपण सुविधा पनि निर्माण भइरहेको छ। लन्च कम्प्लेक्स ३९बी नासाको स्पेस लन्च सिस्टम रकेटका लागि प्रयोग हुन्छ भने ३९सी नजिकको अवस्थिति कारण प्रयोगमा आएको छैन। नासाले साना रकेट कम्पनीहरूलाई भाडामा दिन मिल्ने गरी लन्च कम्प्लेक्स ४८ समेत निर्माण गरेको छ।
केनेडीको दक्षिणमा रहेको केप क्यानाभेरल स्पेस फोर्स स्टेसनमा भने धेरै प्रक्षेपण स्थल छन्। तीमध्ये लन्च कम्प्लेक्स ३६ए र ३६बी ब्लु ओरिजिनले आफ्नो न्यू ग्लेन रकेटका लागि प्रयोग गरिरहेको छ।
स्पेस फोर्सले आफ्ना प्रक्षेपण संरचनाहरू आफैं सञ्चालन गरे पनि नासा र सैन्य निकायबीच धेरै पूर्वाधार साझा छन्। हेलियम र नाइट्रोजन आपूर्ति प्रणाली, २३१ माइल लामो सडक तथा पुल नेटवर्क र विभिन्न उपयोगिता सेवाहरू दुवै संस्थाले प्रयोग गर्छन्। प्रतिवेदनले नासाका प्रक्षेपण स्थलमा प्रयोग हुने करिब ६० वर्ष पुरानो विद्युत् वितरण प्रणालीबारे पनि गम्भीर चिन्ता व्यक्त गरेको छ।
क्षमता अभावको एउटा प्रमुख उदाहरण ग्यासियस नाइट्रोजन आपूर्ति प्रणाली हो। रकेटको इन्धन भर्ने, परीक्षण गर्ने र प्रक्षेपण गर्ने क्रममा आवश्यक पर्ने यो प्रणाली सन् २०२२ को आर्टेमिस–१ अभियानका बेला पनि दबाबमा परेको थियो।
समस्या अहिले पनि समाधान भएको छैन। प्रतिवेदनअनुसार हालको प्रणालीले ब्लु ओरिजिनको न्यू ग्लेन र युनाइटेड लन्च अलायन्सको भल्कन सेन्टौर रकेटको प्रक्षेपणलाई एकै समयमा सहयोग गर्न सक्दैन। ब्लु ओरिजिनका अधिकारीहरूले जनवरी २०२५ मा भएको पहिलो न्यू ग्लेन मिसनको तयारीका क्रममा यही कारण ठूलो समयतालिका चुनौती सामना गर्नुपरेको बताएका छन्।
यसको समाधानका रूपमा नयाँ ग्यासियस नाइट्रोजन प्रणाली निर्माण गर्ने योजना रहेको छ। तर करिब २ करोड ५० लाख डलर लागतको उक्त परियोजनाका लागि अहिलेसम्म बजेट सुनिश्चित भएको छैन।
प्रतिवेदनले आगामी केही वर्षमा प्रक्षेपण गतिविधि अभूतपूर्व रूपमा बढ्ने संकेत पनि दिएको छ। सन् २०२८ वा २०२९ सम्म आइपुग्दा वार्षिक प्रक्षेपण र ठूला परीक्षणहरूको संख्या वर्षका दिनहरूसरह वा त्यसभन्दा बढी हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ। यस्तो अवस्थामा केनेडी स्पेस सेन्टरका पूर्वाधारमाथि महत्वपूर्ण दबाब पर्ने चेतावनी दिइएको छ।
स्पेसएक्सले नासालाई दिएको जानकारीअनुसार कम्पनीले लन्च कम्प्लेक्स ३९ए बाट प्रत्येक आठ दिनमा एकपटक स्टारशिप प्रक्षेपण गर्ने योजना बनाएको छ। कक्षमा इन्धन भण्डारण केन्द्र स्थापना गर्ने लक्ष्यसहित यस्तो योजना अघि सारिएको हो। प्रतिवेदनको एक टिप्पणीअनुसार चन्द्रमामा जाने स्टारशिप ल्यान्डरका लागि आवश्यक इन्धन पुर्याउन कम्तीमा १५ वटा स्टारशिप आवश्यक पर्न सक्छन्।
स्पेसएक्सले फ्लोरिडाका आफ्ना सबै प्रक्षेपण स्थलबाट वार्षिक १२० वटा स्टारशिप प्रक्षेपण गर्ने अनुमान गरेको छ। उता ब्लु ओरिजिनले पनि सन् २०३५ सम्ममा वार्षिक १२० वटा न्यू ग्लेन प्रक्षेपण गर्ने लक्ष्य राखेको छ।
ब्लु ओरिजिनले नासाका हालका प्रक्षेपण स्थलभन्दा उत्तरतर्फ अर्को नयाँ न्यू ग्लेन प्रक्षेपण स्थल निर्माण गर्ने चासो समेत व्यक्त गरेको छ। तर नयाँ सुपर हेभी लिफ्ट रकेटका लागि उपयुक्त स्थान सीमित रहेको प्रतिवेदनले जनाएको छ।
नासाका अधिकारीहरूले लन्च कम्प्लेक्स ३९ए र ३९बीको उत्तरतर्फ सम्भावित स्थान पहिचान गरे पनि त्यो क्षेत्र संरक्षित सिमसार क्षेत्रभित्र पर्छ। त्यहाँ नयाँ पूर्वाधार निर्माण गर्न संघीय र स्थानीय निकायबाट लामो अनुमोदन प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्नेछ।
पूर्वाधार पुरानो बन्दै गइरहेको भए पनि सन् २०२१ यता नासाले प्रक्षेपणसम्बन्धी निर्माण र मर्मतमा प्रयोग गर्ने बजेट मुद्रास्फीतिको असर समायोजन गर्दा ११ देखि ४७ प्रतिशतसम्म घटेको इन्स्पेक्टर जनरलको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।
अर्कोतर्फ हालको कानुनी व्यवस्थाका कारण साझा पूर्वाधार निर्माणमा निजी कम्पनीहरूको आर्थिक योगदान सहज रूपमा स्वीकार गर्न पनि नासालाई कठिनाइ छ।
प्रतिवेदनको निष्कर्ष स्पष्ट छ। नासाका प्रक्षेपण पूर्वाधारहरू पुराना हुँदै गएका छन्, व्यावसायिक अन्तरिक्ष गतिविधिले तीव्र दबाब सिर्जना गरिरहेको छ र आगामी वर्षहरूमा सुपर हेभी रकेटहरूको संख्या अझ तीव्र गतिमा बढ्ने सम्भावना छ। चीनसँगको अन्तरिक्ष प्रतिस्पर्धाबीच नासाले समयसीमा पूरा गर्नुपर्ने दबाब झेलिरहेको अवस्थामा आवश्यक मर्मत र स्तरोन्नतिका लागि उपलब्ध बजेट भने घट्दै गएको छ।
