काठमाडौं — पृथ्वीबाट करिब १३ अर्ब माइल (साढे २० अर्ब किलोमिटरभन्दा बढी) टाढा अन्तरिक्षको गहिराइमा तैरिरहेको नासाको ऐतिहासिक अन्तरिक्षयान ‘भोयाजर-२’ (Voyager 2) को कार्यअवधि पुनः एक वर्षका लागि थपिएको छ। अमेरिकी अन्तरिक्ष एजेन्सी नासाले एउटा जटिल सफ्टवेयर अपडेटमार्फत उक्त यानको आयु बढाउन सफलता पाएको हो।
सन् १९७७ मा प्रक्षेपण गरिएको यो यान विगत आधा शताब्दीदेखि निरन्तर अन्तरिक्ष अध्ययनमा खटिएको छ। पछिल्लो समय ऊर्जा संकट झेलिरहेको यानलाई जोगाउन नासाका वैज्ञानिकहरूले ‘बिग ब्याङ’ नाम दिइएको एक विशेष अपरेसन चलाएका थिए।
जटिल ‘अपरेसन बिग ब्याङ’ र ऊर्जा बचाउने जुक्ति
भोयाजर-२ मा ऊर्जा उत्पादनका लागि ‘रेडियोआइसोटोप थर्मोइलेक्ट्रिक जेनेरेटर’ जडान गरिएको छ, जसले प्लुटोनियमको क्षयबाट निस्कने तापलाई बिजुलीमा बदल्छ। तर समयक्रमसँगै प्लुटोनियम घट्दै गएकाले यो यानले प्रतिवर्ष करिब ४ वाट ऊर्जा गुमाउँदै आएको छ।
उडेका बेला यसमा १० वटा वैज्ञानिक उपकरणहरू सक्रिय थिए। ऊर्जा अभावकै कारण नासाले समय-समयमा धेरै उपकरणहरू बन्द गर्दै आउनुपरेको थियो। हाल यसमा केवल तीन वटा उपकरण मात्रै सञ्चालनमा छन्। नासाका अनुसार यदि यो नयाँ सफ्टवेयर अपडेट नगरिएको भए ऊर्जा जोगाउन यसै वर्ष थप एउटा उपकरण सधैँका लागि बन्द गर्नुपर्ने बाध्यता थियो।
‘अपरेसन बिग ब्याङ’ अन्तर्गत नासाका इन्जिनियरहरूले उच्च ऊर्जा खपत गर्ने केही प्रणालीहरूलाई एकैसाथ बन्द गरी तिनको ठाउँमा कम ऊर्जा चाहिने वैकल्पिक व्यवस्था लागू गरेका छन्। ती प्रणाली बन्द गर्दा पनि अन्तरिक्षको अत्यधिक चिसोमा यानका संवेदनशील पार्टपुर्जाहरू नजम्ने गरी निश्चित तापक्रम कायम राख्नु सबैभन्दा ठूलो चुनौती थियो, जसमा वैज्ञानिकहरू सफल भएका छन्।
सुरुमा ग्यास प्लानेटको अध्ययन, अहिले अन्तरतारकीय यात्रा
भोयाजर-२ लाई सन् १९७७ मा यसको जुम्ल्याहा यान ‘भोयाजर-१’ भन्दा करिब दुई साताअघि प्रक्षेपण गरिएको थियो। सुरुमा सौर्यमण्डलका ठूला ‘ग्यास जायन्ट’ (ग्याँसले बनेका विशाल ग्रहहरू) को अध्ययन गर्ने लक्ष्य राखिएको यस यानले सन् १९७९ मा बृहस्पति (Jupiter) को यात्रा गरेको थियो। त्यसपछिको एक दशकभित्रै यसले सौर्यमण्डलका प्रमुख ग्यास ग्रहहरूको परिक्रमा गर्दै महत्त्वपूर्ण तथ्याङ्कहरू पृथ्वीमा पठाएको थियो।
आफ्नो मुख्य मिसन पूरा गरेपछि पनि अगाडि बढिरहेको यो यान सन् २०१८ मा सौर्यमण्डलको घेरा (हेलियोस्फियर) पार गर्दै ‘इन्टरस्टेलर स्पेस’ अर्थात् अन्तरतारकीय क्षेत्रमा प्रवेश गरेको थियो।
अहिले सौर्यमण्डलको सिमानाभन्दा बाहिर पुगेर त्यहाँको प्लाज्माको घनत्व र तापक्रमबारे अध्ययन गरिरहेको यो यान नासाको नयाँ अपडेटसँगै अब कम्तीमा आगामी वर्षसम्म निरन्तर सक्रिय रहनेछ।
