काठमाडौं — मोबाइल नेटवर्क नपुग्ने दुर्गम पहाड, समुद्रको बीचभाग वा प्राकृतिक विपत्तिले सञ्चार पूर्वाधार ध्वस्त पारेका क्षेत्रहरूमा समेत अब मोबाइल सेवा उपलब्ध गराउने नयाँ प्रविधि तीव्र रूपमा विस्तार हुन थालेको छ। ‘डाइरेक्ट-टु-डिभाइस’ (D2D) स्याटेलाइट प्रविधि मार्फत स्याटेलाइटले सिधै स्मार्टफोनसँग सम्पर्क स्थापित गर्ने अवधारणाले विश्व दूरसञ्चार उद्योगमा नयाँ बहस र प्रतिस्पर्धा सिर्जना गरेको छ।
पछिल्लो एक वर्षमा मात्रै D2D प्रविधिमा ४० अर्ब डलरभन्दा बढी लगानी भइसकेको छ। विश्वभरका मोबाइल सेवा प्रदायकहरूले स्याटेलाइट कम्पनीहरूसँग साझेदारी बढाइरहेका छन् भने स्मार्टफोन उत्पादकहरूले पनि नयाँ उपकरणहरूमा स्याटेलाइट सपोर्ट थप्न थालेका छन्।
विशेषज्ञहरूका अनुसार D2D प्रविधिको मुख्य उद्देश्य परम्परागत मोबाइल नेटवर्कलाई प्रतिस्थापन गर्नु होइन, बरु मोबाइल सेवा नपुग्ने क्षेत्रहरूमा आधारभूत कनेक्टिभिटी उपलब्ध गराउनु हो।
विभिन्न देशमा फरक गतिमा विस्तार
हाल D2D सेवा विस्तार भइरहेको भए पनि यसको प्रयोग र लोकप्रियता सबै देशमा समान छैन। उपकरणको अनुकूलता, सेवा प्रदायकको रणनीति, मूल्य निर्धारण र नियामकीय वातावरणले यसको प्रयोगको गति निर्धारण गरिरहेको छ।
अष्ट्रेलिया अहिले D2D प्रयोगका हिसाबले अगाडि देखिएको बजार हो। बेलायतमा Starlink सँगको साझेदारीपछि O2 ले सेवा सुरु गरेसँगै प्रयोगकर्ता संख्या तीव्र रूपमा बढेको छ। यद्यपि जापानमा प्रारम्भिक चरणमै सेवा सुरु भए पनि प्रयोग अपेक्षाकृत कम रहेको देखिएको छ।
दक्षिणपूर्वी एसियामा फिलिपिन्सले पहिलो D2D सेवा सुरु गरेको देशका रूपमा नयाँ उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ। सेवा सार्वजनिक हुनुअघि नै विभिन्न बजारमा परीक्षण गतिविधि देखिनुले कम्पनीहरूले व्यावसायिक सुरुआतअघि व्यापक परीक्षण गरिरहेको संकेत दिएको छ।
गति होइन, पहुँच नै मुख्य शक्ति
मोबाइल सेवामा सामान्यतया उच्च गति र कम विलम्बता (Latency) लाई महत्व दिइन्छ। तर D2D को मुख्य विशेषता भनेको ‘कभरेज’ अर्थात् पहुँच विस्तार हो।
यस प्रविधिले दुर्गम ग्रामीण क्षेत्र, हिमाली भूभाग, समुद्री मार्ग तथा आपत्कालीन अवस्थाहरूमा आधारभूत सञ्चार सुविधा उपलब्ध गराउन सक्छ। अमेरिकामा गरिएको परीक्षणमा चलिरहेको सवारीसाधनबाट पठाइएका करिब ९० प्रतिशत टेक्स्ट सन्देश सफलतापूर्वक आदानप्रदान भएको तथ्याङ्क सार्वजनिक भएको छ।
भेनेजुएलामा हालै आएको भूकम्पपछि स्थलीय मोबाइल नेटवर्क प्रभावित हुँदा D2D स्याटेलाइट सेवाले सञ्चार कायम राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको उदाहरण पनि सार्वजनिक भएको छ। प्रभावित क्षेत्रमा मोबाइल पूर्वाधार कमजोर बनेपछि स्याटेलाइटमार्फत सञ्चार सेवा सञ्चालन गरिएको थियो।
सन्देशबाट आवाज र डाटातर्फ
हाल उपलब्ध अधिकांश D2D सेवाहरू आपत्कालीन सन्देश आदानप्रदान र सीमित डेटा सेवामा केन्द्रित छन्। तर उद्योगको दीर्घकालीन लक्ष्य भने फोन कल, मोबाइल डेटा र सन्देश सेवा सबैलाई स्याटेलाइटमार्फत सहज रूपमा उपलब्ध गराउनु हो।
भविष्यमा प्रयोगकर्ताले आफ्नो मोबाइल फोन कुन नेटवर्क सेलुलर, वाइफाइ वा स्याटेलाइट मार्फत चलिरहेको छ भन्ने कुरा समेत महसुस नगर्ने स्तरको एकीकृत सेवा विकास गर्ने लक्ष्य राखिएको छ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार D2D को सफलता नेटवर्कबीच सहज स्विचिङ, थप सेवाको उपलब्धता र प्रयोगकर्तालाई अतिरिक्त झन्झट नपर्ने अनुभवमा निर्भर रहनेछ।
नियामकीय चुनौती अझै बाँकी
प्रविधिको विकास तीव्र भए पनि विश्वभर यसको नियमन र स्पेक्ट्रम व्यवस्थापनबारे एकरूपता छैन।
युरोपमा नियामकीय प्रक्रिया अपेक्षाकृत सुस्त भएकाले बेलायत र युक्रेनबाहेक अधिकांश देशमा व्यावसायिक D2D सेवा सुरु हुन सकेको छैन। युरोपेली आयोगले स्याटेलाइट स्पेक्ट्रमलाई विभिन्न श्रेणीमा विभाजन गर्ने योजना अघि बढाएको छ, जसले सेवा विस्तारको समयरेखा थप प्रभावित गर्न सक्ने अनुमान गरिएको छ।
अमेरिका र अष्ट्रेलियाले भने D2D सेवाका लागि थप स्पेक्ट्रम उपलब्ध गराउने तथा आपत्कालीन सञ्चारसँग जोडिएका नीतिगत व्यवस्था लागू गरेर विस्तारलाई प्रोत्साहन गरिरहेका छन्।
व्यवसायिक मोडलको खोजी
स्याटेलाइट नेटवर्क निर्माण अत्यन्त महँगो भएकाले अधिकांश मोबाइल सेवा प्रदायकहरूले आफ्नै स्याटेलाइट निर्माण नगरी स्याटेलाइट कम्पनीहरूसँग साझेदारीको बाटो रोजिरहेका छन्।
हाल तीन प्रकारका मोडल चर्चामा छन्। पहिलो, मोबाइल अपरेटर र स्याटेलाइट कम्पनीबीचको साझेदारी, दोस्रो, Apple जस्ता उपकरण निर्माता कम्पनीमार्फत सेवा विस्तार र तेस्रो, स्याटेलाइट कम्पनीले सिधै उपभोक्तालाई सेवा उपलब्ध गराउने मोडल।
यद्यपि मूल्य निर्धारण र आम्दानी बाँडफाँटको विषय अझै विकासकै चरणमा रहेको विश्लेषकहरू बताउँछन्।
नेपालका लागि किन महत्वपूर्ण?
नेपालजस्तो पहाडी भौगोलिक संरचना भएको देशमा D2D प्रविधिले भविष्यमा ठूलो भूमिका खेल्न सक्ने सम्भावना छ। हिमाली तथा दुर्गम क्षेत्रमा मोबाइल टावर निर्माण चुनौतीपूर्ण र खर्चिलो हुने भएकाले स्याटेलाइटमार्फत आधारभूत सञ्चार सेवा विस्तार गर्न सकिने विज्ञहरूको भनाइ छ।
विशेषगरी प्राकृतिक विपत्ति, हिमाली उद्धार कार्य, ग्रामीण स्वास्थ्य सेवा र आपत्कालीन सञ्चार व्यवस्थापनमा D2D प्रविधि उपयोगी हुन सक्छ।
विश्व दूरसञ्चार उद्योगले D2D लाई प्रयोगात्मक चरणबाट व्यावसायिक चरणतर्फ अघि बढाइरहेका बेला आगामी केही वर्षमा स्याटेलाइट र मोबाइल नेटवर्कबीचको दूरी झन् घट्दै जाने संकेत देखिएको छ। त्यसले मोबाइल कनेक्टिभिटीको परिभाषा नै परिवर्तन गर्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।
