काठमाडौं — अमेरिकी अन्तरिक्ष निकाय नासा (NASA) ले पृथ्वीको कक्षबाट बाहिरिन लागिरहेको आफ्नो प्रसिद्ध ‘स्विफ्ट’ गामा–रे वेधशालालाई बचाउने महत्वाकांक्षी प्रयास अन्तत असफल भएको घोषणा गरेको छ। नासासँग मिलेर काम गरिरहेको निजी अन्तरिक्ष कम्पनी क्याटालिस्ट स्पेस टेक्नोलोजिजले उद्धारका लागि पठाएको ‘लिङ्क’ नामक रोबोटिक उपग्रहमा प्राविधिक समस्या देखिएपछि मिशन रद्द गरिएको हो। यससँगै करिब २२ वर्षदेखि ब्रह्माण्डका शक्तिशाली विस्फोटहरूको अध्ययन गर्दै आएको स्विफ्ट वेधशाला यसै वर्ष पृथ्वीको वायुमण्डलमा प्रवेश गरी नष्ट हुने सम्भावना बढेको छ।
नासा र क्याटालिस्टले बुधबार जारी गरेको संयुक्त जानकारीअनुसार स्विफ्ट वेधशालालाई उच्च कक्षमा पुर्याएर थप वर्ष सञ्चालनमा राख्ने लक्ष्यसहित लिङ्क उपग्रह जुलाई ३ मा प्रक्षेपण गरिएको थियो। फ्रिजजत्रो आकारको उक्त उपग्रहमा तीनवटा रोबोटिक हात, सौर्य ऊर्जा प्रणाली तथा विद्युतीय थ्रस्टर जडान गरिएको थियो। यसको मुख्य काम स्विफ्टसम्म पुगेर त्यसलाई समात्ने र सुरक्षित उच्च कक्षमा स्थानान्तरण गर्ने थियो।
तर मिशन सुरु भएको केही सातामै लिङ्क उपग्रहको नियन्त्रण प्रणालीमा समस्या देखा पर्यो। कम्पनीका अनुसार ‘एटिट्युड कन्ट्रोल’ अर्थात् अन्तरिक्षयानको दिशा तथा सन्तुलन नियन्त्रण गर्ने प्रणालीमा लगातार समस्या आएपछि उद्धार अभियान पूरा गर्न नसकिने अवस्था सिर्जना भएको हो।
नौ महिनामा तयार गरिएको महत्वाकांक्षी परियोजना
यो अभियान सुरुदेखि नै उच्च जोखिमयुक्त मानिएको थियो। नासाले क्याटालिस्टलाई स्विफ्ट बचाउने परियोजनाका लागि करिब ३ करोड डलरको सम्झौता दिएको थियो। विशेष कुरा के थियो भने सामान्यतया यस्ता नयाँ प्रविधियुक्त उपग्रह तयार गर्न वर्षौं लाग्ने भए पनि क्याटालिस्टले लिङ्कलाई केवल नौ महिनामै निर्माण गरी अन्तरिक्षमा पठाएको थियो।
नासाका प्रशासक जारेड आइज्याकम्यानले मिशन असफल भए पनि यसको प्रयास उचित रहेको बताएका छन्। उनका अनुसार सम्भावित उपलब्धि ठूलो हुने अवस्थामा नासाले छिटो निर्णय लिन र आवश्यक जोखिम उठाउन तयार हुनुपर्छ।
मिशनको प्रारम्भिक चरण सफल देखिएको थियो। तर जुलाईको अन्त्यतिर लिङ्क अचानक नियन्त्रणबाहिर घुम्न थालेको बताइएको छ। उपग्रहको दिशा नियन्त्रण गर्ने तीनमध्ये दुईवटा ‘रियाक्सन ह्विल’ले काम गर्न छाडेपछि समस्या झन् गम्भीर बन्यो। थप रूपमा, सूक्ष्म नियन्त्रणका लागि प्रयोग गरिने थ्रस्टरहरूमा समेत समस्या देखियो। अन्तत उपलब्ध प्रणालीहरूले उपग्रहलाई आवश्यक स्थिरता दिन सकेनन्।
पूर्ण रूपमा समाप्त भने भएको छैन मिशन
क्याटालिस्टका अनुसार उद्धार अभियान असफल भए पनि लिङ्क उपग्रह अझै सञ्चालनमा छ। कम्पनीले बाँकी क्षमताको उपयोग गर्दै स्विफ्टको नजिक पुगेर ‘र्यान्डेभु’ तथा ‘प्रोक्सिमिटी अपरेसन’ सम्बन्धी प्रविधिको परीक्षण गर्ने सम्भावना अध्ययन गरिरहेको छ।
कम्पनीका प्रमुख घोन्ही लीले यो परियोजनाबाट महत्वपूर्ण प्राविधिक अनुभव प्राप्त भएको बताएका छन्। उनका अनुसार भविष्यमा उपग्रह मर्मत, इन्धन भर्ने, उपकरण स्तरोन्नति गर्ने वा कक्षमा रहेका अन्य अन्तरिक्षयानसँग सम्पर्क स्थापित गर्ने प्रविधिको विकासमा यी अनुभव उपयोगी हुनेछन्।
हाल अमेरिकाका विभिन्न निजी कम्पनीहरू अन्तरिक्षमा उपग्रह सेवा (Satellite Servicing) सम्बन्धी प्रविधिमा काम गरिरहेका छन्। क्याटालिस्टले प्रयोग गरेको रोबोटिक हात र नजिकबाट सञ्चालन गर्ने सेन्सरहरू भविष्यका यस्ता सेवाका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छन्।
किन महत्वपूर्ण थियो स्विफ्ट?
सन् २००४ मा प्रक्षेपण गरिएको नासाको निल गेरेल्स स्विफ्ट वेधशाला मूलत दुई वर्षका लागि डिजाइन गरिएको थियो। तर यसले अपेक्षाभन्दा धेरै लामो समय सेवा दिँदै ब्रह्माण्डका सबैभन्दा शक्तिशाली घटनामध्ये एक मानिने ‘गामा–रे बर्स्ट’हरूको अध्ययनमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ।
गामा–रे बर्स्टहरू विशाल ताराहरू विस्फोट हुँदा वा न्यूट्रोन तारा जस्ता अत्यन्त घना वस्तुहरू आपसमा ठोक्किँदा उत्पन्न हुने तीव्र ऊर्जा विस्फोट हुन्। स्विफ्टले यस्ता घटनाहरू पत्ता लगाउने, तिनको स्थान निर्धारण गर्ने तथा अन्य वेधशालाहरूलाई थप अध्ययनका लागि सूचना उपलब्ध गराउने काम गर्दै आएको छ।
तर स्विफ्टमा आफ्नै कक्ष कायम राख्न आवश्यक थ्रस्टर प्रणाली छैन। त्यसैले पृथ्वीको गुरुत्वाकर्षण र वायुमण्डलीय प्रभावका कारण यसको कक्ष क्रमश घट्दै गएको थियो। यही कारण नासाले यसलाई बचाउन क्याटालिस्टसँग सहकार्य गरेको थियो।
अब के हुन्छ?
उद्धार अभियान रद्द भएसँगै स्विफ्ट वेधशालाको वैज्ञानिक यात्रा अन्तिम चरणमा पुगेको छ। नासाका अनुसार वेधशाला यसै वर्ष पृथ्वीको वायुमण्डलमा पुन प्रवेश गर्ने सम्भावना छ, जहाँ अत्यधिक तापका कारण यसको अधिकांश भाग जलेर नष्ट हुनेछ।
यद्यपि स्विफ्टलाई बचाउन नसकिए पनि यस अभियानबाट प्राप्त अनुभवले भविष्यमा अन्तरिक्षमा रहेका उपग्रहहरूको मर्मत, उद्धार तथा आयु विस्तार गर्ने नयाँ प्रविधिको विकासमा महत्वपूर्ण आधार तयार गरेको नासाको विश्वास छ। वैज्ञानिकहरूका लागि स्विफ्टको अन्त्य निराशाजनक भए पनि अन्तरिक्ष सेवा प्रविधिको विकासतर्फ यो प्रयासलाई एउटा महत्वपूर्ण कदमका रूपमा हेरिएको छ।
