काठमाडौं — फेसबुक र इन्स्टाग्रामको मातृ कम्पनी मेटाले अमेरिकाका अधिकांश राज्यहरूसँग करिब १८ अर्ब अमेरिकी डलर बराबरको ऐतिहासिक सम्झौता गरेको छ। बालबालिका तथा किशोरहरूलाई सामाजिक सञ्जालमा अत्यधिक समय बिताउन प्रेरित गरेको, त्यसबाट हुने मानसिक स्वास्थ्य र लतसम्बन्धी जोखिमबारे पर्याप्त जानकारी नदिएको आरोप सामना गरिरहेको मेटाले अब १८ वर्षमुनिका प्रयोगकर्ताका लागि दैनिक प्रयोग समय सीमित गर्ने लगायतका कडा व्यवस्था लागू गर्न सहमति जनाएको हो।
सम्झौताअनुसार मेटाले फेसबुक र इन्स्टाग्राम प्रयोग गर्ने किशोरहरूको दैनिक प्रयोग समय दुई घण्टामा सीमित गर्नेछ। उक्त सीमा हटाउन अभिभावकको अनुमति आवश्यक पर्नेछ। त्यस्तै, राति १२ बजेदेखि बिहान ६ बजेसम्म एप प्रयोगमा स्वतः रोक लाग्नेछ भने विद्यालय समयमा सूचना (नोटिफिकेसन) बन्द रहने व्यवस्था पनि लागू गरिनेछ।
यो सम्झौताले अमेरिकामा बालबालिका र किशोरहरूको डिजिटल सुरक्षासम्बन्धी बहसलाई नयाँ मोड दिएको छ। अदालतको स्वीकृति पाएपछि लागू हुने यो सम्झौता आगामी १० वर्षसम्म प्रभावकारी रहने बताइएको छ।
फेसबुक र इन्स्टाग्राममा समय सीमा
मेटाका अनुसार दुई घण्टाको सीमा फेसबुक र इन्स्टाग्राम दुवैमा बिताएको कुल समयका आधारमा गणना हुनेछ। एउटै व्यक्तिका धेरै खाता भए पनि प्रयोग समय समेटिनेछ।
यसका अतिरिक्त, किशोरहरूले लगातार १५ मिनेट सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गरेपछि विश्राम लिन सुझाव दिने सन्देश प्राप्त गर्नेछन्। दैनिक प्रयोग ६० र ९० मिनेट पुगेपछि पनि चेतावनी तथा सम्झाउने सूचना आउने व्यवस्था गरिनेछ।
विद्यालय समयमा बिहान ८ बजेदेखि दिउँसो ३ बजेसम्म नोटिफिकेसन स्वतः बन्द रहनेछ। यसलाई ‘स्कुल मोड’ नाम दिइएको छ।
राज्यहरूलाई १८ अर्ब डलर नजिकको भुक्तानी
मुख्य सम्झौताअन्तर्गत ४७ अमेरिकी राज्य, कोलम्बिया जिल्ला, पुएर्टो रिको, अमेरिकन सामोआ र उत्तरी मारियाना टापुहरूलाई अधिकतम १६.७ अर्ब डलर उपलब्ध गराइनेछ। टेक्सासले छुट्टै मुद्दा दायर गरेको थियो र उसले मेटासँग थप १ अर्ब डलरको अलग सम्झौता गरेको छ। यससँगै कुल भुक्तानी रकम करिब १८ अर्ब डलर पुग्ने देखिएको छ।
यद्यपि मेटाले अन्ततः तिर्नुपर्ने रकम अन्य ठूला सामाजिक सञ्जाल कम्पनीहरू—टिकटक, युट्युब र स्न्यापच्याट—ले यस्तै सर्तमा सम्झौता गर्छन् वा गर्दैनन् भन्ने विषयसँग पनि जोडिएको छ। ती कम्पनीहरूले समान प्रतिबद्धता नजनाए मेटाको भुक्तानी रकम केही घट्न सक्ने व्यवस्था गरिएको छ।
फ्लोरिडाको असन्तुष्टि
सबै राज्यहरू भने यो सम्झौताबाट सन्तुष्ट छैनन्। फ्लोरिडाका महान्यायाधिवक्ता जेम्स उथमेयरले सम्झौतामा सहभागी हुन अस्वीकार गर्दै यो रकम मेटाले वर्षौंसम्म किशोरहरूमा पुर्याएको क्षतिको तुलनामा “अत्यन्तै सानो” भएको टिप्पणी गरेका छन्।
उनले सामाजिक सञ्जालका लत लगाउने सुविधाहरूले युवाहरूमा गम्भीर असर पारेको दाबी गर्दै अदालतमै लडाइँ जारी राख्ने बताएका छन्। उनका अनुसार ट्रिलियन डलर मूल्यको कम्पनीका लागि यस्तो जरिवाना “हातमा हल्का प्रहार” जस्तै मात्र हो।
मानसिक स्वास्थ्यदेखि सार्वजनिक कार्यक्रमसम्म खर्च गर्न पाइने
सम्झौताबाट प्राप्त रकम राज्यहरूले किशोर मानसिक स्वास्थ्य कार्यक्रम, संकट व्यवस्थापन सेवा, विद्यालयपछिका गतिविधि, ग्रीष्मकालीन कार्यक्रम, सार्वजनिक स्वास्थ्य अभियान, बाह्य खेलकुद तथा मनोरञ्जन कार्यक्रम र विद्यालय तथा स्थानीय सरकारलाई अनुदान दिन प्रयोग गर्न सक्नेछन्।
त्यस्तै, सामाजिक सञ्जालको प्रभाव, शरीरप्रतिको असन्तुष्टि (बडी डिस्मोर्फिया) लगायतका विषयमा स्वास्थ्यकर्मीलाई तालिम दिन पनि यो रकम खर्च गर्न सकिनेछ।
किशोर सुरक्षासम्बन्धी थप कडा प्रावधान
सम्झौताले मेटामाथि आर्थिक दायित्व मात्र होइन, सञ्चालनसम्बन्धी धेरै नयाँ जिम्मेवारी पनि थपेको छ।
सम्झौताअनुसार:
- १८ वर्षमुनिका प्रयोगकर्तालाई ‘लाइक’ र ‘रियाक्सन’ संख्या नदेखाइने।
- किशोरहरूका लागि प्लास्टिक सर्जरी वा अनुहार सुन्दर देखाउने कस्मेटिक फिल्टर प्रयोगमा रोक लगाइने।
- एल्गोरिदमले लगातार सामग्री देखाएर लामो समयसम्म स्क्रोल गर्न प्रेरित नगर्ने वैकल्पिक ‘नन–पर्सनलाइज्ड फिड’ उपलब्ध गराइने।
- हानिकारक सामग्रीबारे किशोरहरूले गरेको उजुरीको ९० प्रतिशतमा ६ घण्टाभित्र प्रतिक्रिया दिनुपर्ने।
- उमेर प्रमाणीकरण प्रणाली थप सुदृढ बनाइने र १३ वर्षमुनिका प्रयोगकर्तालाई हटाइने।
- स्वतन्त्र अडिटर नियुक्त गरी कम्पनीका सुरक्षा अभ्यासको निगरानी गरिने।
- सुरक्षा सुविधाबारे झुटा वा भ्रामक दाबी गर्न नपाउने कानुनी प्रतिबन्ध लागू गरिने।
ट्रायल सुरु भएपछि सम्झौता
क्यालिफोर्निया, कोलोराडो, केन्टकी र न्यु जर्सीले मेटाविरुद्ध दायर गरेको मुद्दाको सुनुवाइ यसै महिना सुरु भएको थियो। मेटाले आफूलाई कानुनी संरक्षण प्राप्त हुनुपर्ने दाबी गरे पनि अदालतले त्यसलाई अस्वीकार गरेपछि मुद्दा परीक्षण चरणमा प्रवेश गरेको थियो।
राज्यहरूको आरोप थियो कि मेटाले आफ्ना प्लेटफर्महरूलाई जानाजान यस्तो ढंगले डिजाइन गर्यो, जसले किशोरहरूलाई बारम्बार प्रयोग गर्न बाध्य बनायो र कम्पनीको आम्दानी बढायो। साथै, कम्पनीले सार्वजनिक रूपमा आफ्ना प्लेटफर्म सुरक्षित रहेको सन्देश दिँदै वास्तविक जोखिम लुकाएको दाबी पनि राज्यहरूको छ।
मेटाले भने आरोपहरू अस्वीकार गर्दै आएको छ। तथापि, अदालतमा लामो कानुनी संघर्ष जारी राख्नुको सट्टा कम्पनीले सम्झौताको बाटो रोजेको हो।
विश्वव्यापी बहसमा नयाँ मोड
हालका वर्षहरूमा किशोरहरूको मानसिक स्वास्थ्यमा सामाजिक सञ्जालको प्रभावबारे विश्वभर बहस तीव्र बन्दै गएको छ। विभिन्न अध्ययनहरूले अत्यधिक सामाजिक सञ्जाल प्रयोगले चिन्ता, अवसाद, आत्मसम्मानमा कमी तथा निद्रासम्बन्धी समस्या बढाउन सक्ने संकेत गरेका छन्।
यही सन्दर्भमा मेटा र अमेरिकी राज्यहरूबीच भएको यो सम्झौतालाई सामाजिक सञ्जाल नियमनको इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो र प्रभावशाली कदममध्ये एक मानिएको छ। यसले अन्य प्रविधि कम्पनीहरू तथा विभिन्न देशका नियामक निकायहरूलाई पनि नयाँ मापदण्ड तय गर्न प्रेरित गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।
