काठमाडौं — कुनै पूर्वसंकेत वा असजिलो बिना अचानक शरीरको दाहिने हात र खुट्टा अनियन्त्रित रूपमा काप्न थालेपछि फिलिपिन्सकी एक धान किसान महिला हतार-हतार अस्पताल पुगिन्। न त उनलाई टाउको दुखेको थियो, न त चक्कर लागेको वा शरीर गलेको नै। करिब एक मिनेटसम्म शरीरको एकापट्टिको भाग लगातार कापेपछि उनी आकस्मिक कक्षमा पुगेकी थिइन्।
प्रारम्भिक शारीरिक परीक्षणका क्रममा डाक्टरहरूले कुनै असामान्य अवस्था देखेनन्। तर, जब उनको मस्तिष्कको ‘एमआरआई’ (MRI) गरियो, मस्तिष्कको देब्रे भाग (लेफ्ट फ्रन्टल लोब) मा तरल पदार्थले घेरिएका साना-साना गाँठाहरूको समूह देखियो।
प्रतिष्ठित ‘न्यू इङ्ल्यान्ड जर्नल अफ मेडिसिन’ मा हालै प्रकाशित एक केस रिपोर्ट अनुसार, ती महिला ‘न्यूरोसिस्टोसोमियासिस’ (Neuroschistosomiasis) नामको दुर्लभ जटिलताबाट पीडित भएको पुष्टि भएको छ। यो समस्या ‘सिस्टोसोमा’ (Schistosoma) नामक परजीवी जुकाको संक्रमणका कारण हुने गर्छ। फिलिपिन्स, चीन र इन्डोनेसियाका केही भागमा पाइने यस परजीवीलाई आम भाषामा ‘ब्लड फ्लुक’ पनि भनिन्छ।
छाला छेडेर मस्तिष्कसम्मको जोखिमपूर्ण यात्रा
यो परजीवीको जीवनचक्र निकै सूक्ष्म र जटिल हुन्छ। संक्रमित मानिस वा जनावरको पिसाब वा दिशाबाट यसका अण्डाहरू बाहिर निस्कन्छन्। उपयुक्त वातावरण पाएपछि अण्डाबाट निस्किएका जीवाणुहरू पानीमा पौडिने शंखेकिरा (Aquatic snails) भित्र प्रवेश गर्छन्। त्यहाँ निश्चित चरण पूरा गरेपछि, तिनीहरू पुच्छर भएका मसिना जुकामा परिणत हुन्छन् र पानीमा पौडिन थाल्छन्।
‘सर्केरी’ (Cercariae) भनिने यी जीवाणुमा मानिस वा जनावरको स्वस्थ छालालाई समेत छेडेर शरीरभित्र पस्न सक्ने क्षमता हुन्छ। छालाबाट छिरेपछि यिनीहरू रक्तसञ्चार प्रणालीमार्फत फोक्सो, मुटु हुँदै कलेजोसम्म पुग्छन् र त्यहाँ वयस्क बन्छन्।
वयस्क जुकाहरू पेटका ठूला रगतका नलीहरूमा बस्छन् र हजारौँ अण्डा पार्छन्। सामान्यतया यी अण्डाहरू दिशा वा पिसाबमार्फत बाहिरिन्छन्। तर, दुर्लभ अवस्थामा कतिपय अण्डाहरू वा वयस्क जुका नै बाटो बिराएर केन्द्रीय स्नायु प्रणाली (Central Nervous System) वा मस्तिष्कसम्म पुग्छन्। मस्तिष्कमा अण्डा अड्किएपछि मानिसमा अचानक छारे रोग वा नशासम्बन्धी गम्भीर समस्या देखिने गर्छ।
‘पुच्छर’ उमारेर पुष्टि भयो संक्रमण
परजीवी सिस्टोसोमा संक्रमण पत्ता लगाउन कुनै एउटै मात्र निश्चित परीक्षण छैन। त्यसैले डाक्टरहरूले सन् १९५० को दशकमा विकास गरिएको ‘सर्कमोभल प्रेसिपिटिन’ (Circumoval Precipitin Test) नामको पुरानो प्रयोगशाला विधि अपनाए।
यस प्रविधिमा प्रयोगशालामा राखिएका परजीवीका अण्डामा बिरामीको रगत (सिरम) मिसाइन्छ। यदि बिरामी संक्रमित छिन् भने उनको रगतमा भएको एन्टिबडीले अण्डाका अणुहरूलाई समात्छ। यस क्रममा प्रयोगशालाको परीक्षण अण्डाको बाहिरपट्टि पुच्छर जस्तो आकृति बन्न पुग्छ।
ती महिलाको परीक्षण गर्दा प्रयोगशालाका अण्डामा अनौठो पुच्छर पलाएको स्पष्ट देखियो, जसले परजीवीको उपस्थिति पुष्टि गर्यो। साथै, उनको दिशा परीक्षण गर्दा पनि प्रतिग्राम १९० वटा अण्डा फेला परेका थिए।
उपचारपछि पूर्ण स्वस्थ
अन्ततः डाक्टरहरूले उनलाई मस्तिष्कमा अण्डा जमेर भएको ‘सेरेब्रल सिस्टोसोमियासिस’ (Cerebral Schistosomiasis) र त्यसकै कारण आएको मिर्गी (Focal seizure) को निदान गरे।
तत्कालै उनलाई परजीवीनाशक, सुन्निने कम गर्ने र छारे रोग रोक्ने औषधिहरू दिइयो। उपचारको तीन महिनापछि डाक्टरहरूसँगको भेटमा उनले आफूलाई फेरि त्यस्तो समस्या नदोहोरिएको बताइन्। पछि गरिएको पुनः एमआरआई परीक्षणमा उनको मस्तिष्कमा रहेका जुकाका अण्डाहरू पूर्ण रूपमा हराइसकेका थिए।
