काठमाडौं — करिब ६ करोड ६० लाख वर्षअघि पृथ्वीमा एउटा विशाल क्षुद्रग्रह (Asteroid) बज्रियो। त्यसको सर्वनाशी प्रभावले विशाल सुनामी ल्यायो, वातावरणमा आगोका लप्का र धूलोको बादल फैलायो र तत्कालीन पृथ्वीका शासक मानिएका डायनासोरसहित अधिकांश जीवहरूलाई नामेट पारिदियो।
तर विनाशको त्यो महागाथाभित्र एउटा अद्भूत र जीवनदायी सम्भावना पनि लुकेको तथ्य वैज्ञानिकहरूले पत्ता लगाएका छन्।
हालको मेक्सिकोस्थित युकाटान प्रायद्वीपको तटीय क्षेत्रमा ठोकिएको उक्त आन्तरिक्षीय पिण्डले महासागरको गहिराइमा ठूलो परिमाणमा तातो र पोषक तत्वयुक्त हाइड्रोथर्मल प्रणाली (Hydrothermal System) सिर्जना गरेको थियो। हालै गरिएको एक अध्ययनअनुसार यो प्रणाली पहिले अनुमान गरिएभन्दा निकै लामो समय, करिब ८० लाख वर्षसम्म सक्रिय रहेको र त्यतिबेला संकटमा परेका सूक्ष्मजीवहरूका लागि आश्रयस्थल बनेको हुनसक्ने देखिएको छ।
पृथ्वीको गर्भमा ८० लाख वर्षसम्म तातो पानीको मुहान
सन् २०१६ मा वैज्ञानिकहरूले युकाटान क्षेत्रको महासागरमुनि करिब १ किलोमिटर गहिराइसम्म ड्रिलिङ गरी चट्टानका नमूनाहरू निकालेका थिए। उक्त अध्ययनले क्षुद्रग्रहको ठक्कर यति शक्तिशाली थियो कि त्यसको असर पृथ्वीको सतहभन्दा ३५ किलोमिटर गहिराइसम्म पुगेको देखाएको छ।
त्यस क्षेत्रका चट्टानहरू पग्लेर समुद्री पानीको सम्पर्कमा आएपछि प्वालैप्वाल भएका थिए। तिनै प्वालहरूबाट तातो पानी निरन्तर बहिन थालेपछि पृथ्वीको गर्भभित्रै एउटा छुट्टै तातो पानीको वातावरण बन्यो।
युनिभर्सिटी अफ ग्लासगोअन्तर्गतको एसयुइआरसी सेन्टर फर आइसोटोप साइन्सेजकी भूगर्भविद् डा. एनमरी पिकर्सगिलको नेतृत्वमा भएको नयाँ अनुसन्धानले यो प्रणाली पहिले सोचिएभन्दा चार गुणा बढी समय टिकेको पुष्टि गरेको हो।
“पहिले यो तातो पानीको प्रणाली करिब २० लाख वर्षसम्म मात्र सक्रिय रहेको अनुमान थियो,” अध्ययनकी प्रमुख शोधकर्ता पिकर्सगिलले भनिन्, “तर चट्टानको रासायनिक विश्लेषण गर्दा यो ८० लाख वर्षसम्म कायमै रहेको पाइयो।”
अन्तर्राष्ट्रिय पत्रिका कम्युनिकेसन्स अर्थ एन्ड इन्भाइरोन्मेन्ट मा प्रकाशित उक्त अध्ययनका अनुसार, लामो समयसम्म तातो र पोषक तत्वयुक्त वातावरण कायम रहँदा जीवको उत्पत्तिपूर्व हुने रासायनिक प्रतिक्रिया, नयाँ सूक्ष्मजीवको विकास र तिनको वंशवृद्धिका लागि पर्याप्त अवसर मिलेको थियो।
चट्टानको उमेरबाट पत्ता लाग्यो रहस्य
शोधकर्ताहरूले महासागरको गहिराइबाट निकालिएका फेल्डस्पार (Feldspar) खनिजयुक्त चट्टानहरूमा पोटासियम-आर्गन डेटिङ (Potassium-Argon Dating) प्रविधि प्रयोग गरेर अध्ययन गरेका थिए। पोटासियम बिस्तारै आर्गन ग्यासमा परिणत हुने प्रक्रियाको नापजाँचका आधारमा चट्टान कुन समयमा जम्यो र कति समयसम्म सेलाएन भन्ने पत्ता लगाइन्छ।
अनुसन्धानबाट क्षुद्रग्रह ठोक्किएपछि ६ करोड ६० लाख वर्षअघिदेखि ५ करोड ८० लाख वर्षअघिसम्म त्यस क्षेत्रको समुद्री गहिराइ निरन्तर तातो रहेको देखियो।
कम्प्युटर सिमुलेसनका अनुसार:
- क्षुद्रग्रह ठोक्किएको १५ देखि २३ लाख वर्षसम्म १ किलोमिटर गहिराइको तापक्रम ९० डिग्री सेल्सियस थियो।
- करिब ५० लाख वर्षसम्म तापक्रम ५० डिग्री सेल्सियस आसपास रह्यो, जुन सूक्ष्मजीवहरू फस्टाउनका लागि आदर्श मानिन्छ।
- ६० लाख वर्षपछि तातो पानीको बहाव कम हुँदै गयो र ८० लाख वर्ष पुग्दा यो प्रणाली पूर्ण रूपमा सेलायो।
अन्य ग्रहमा पनि जीवनको आशा
पृथ्वीमा अन्य धेरै ठाउँमा पनि यस्ता उल्कापिण्ड वा क्षुद्रग्रह ठोक्किएर बनेका खाडल (Craters) छन्। तर तातो र पोषक तत्व भए पनि त्यस्ता स्थानमा जीवनका प्रमाण भेट्न कठिन हुने गरेको छ। हालसम्म यसरी बनेका ७० वटा गहिरा खाडलमध्ये ८ वटामा मात्रै सूक्ष्मजीवका अवशेष फेला परेका छन्।
चिक्सुलुब (Chicxulub) मा अध्ययन गरिएको यो क्षुद्रग्रहको खाडल अन्य ग्रह र प्रारम्भिक पृथ्वीमा हुने गरेका ठूला बज्रपातको तुलनामा सानै मानिन्छ।
वैज्ञानिक पिकर्सगिलका अनुसार, “पृथ्वीको प्रारम्भिक काल वा ब्रह्माण्डका अन्य ग्रहहरूमा भएका अझ ठूला आन्तरिक्षीय प्रभावहरूले करोडौँ वर्षसम्म टिक्ने हाइड्रोथर्मल प्रणाली बनाएका हुनसक्छन्। यसले गर्दा पृथ्वीबाहेकका अन्य ग्रहमा पनि जीवन फस्टाउने वातावरण बनेको हुनसक्ने सम्भावनालाई थप बल पुर्याएको छ।”
