काठमाडौं — सामाजिक सञ्जाल खोल्नेबित्तिकै दुर्घटना, हिंसा, युद्ध, राजनीतिक विवाद र निराशाजनक समाचारमा आँखा पुग्छ? एउटा सामग्री हेर्दाहेर्दै घण्टौँ बित्छ तर मोबाइल बन्द गर्दा मन झन् बेचैन हुन्छ? यस्तो अनुभवबाट बाहिर निस्कन पछिल्लो समय सामाजिक सञ्जालमा ‘ब्लुमस्क्रोलिङ’ (Bloomscrolling) को चर्चा बढ्न थालेको छ।
ब्लुमस्क्रोलिङ भनेको सामाजिक सञ्जालमा लगातार नकारात्मक र तनावपूर्ण सामग्री हेरिरहनुको सट्टा जानाजानी सकारात्मक, प्रेरणादायी र मनलाई उत्साहित बनाउने सामग्री खोजेर हेर्ने बानी हो। यसमा राम्रा समाचार, प्रेरणादायी कथा, प्रकृति, सिर्जनात्मक काम र जीवनमा आशा जगाउने सामग्रीलाई प्राथमिकता दिइन्छ।
मानसिक स्वास्थ्यमा सामाजिक सञ्जालको प्रभावबारे चिन्ता बढिरहेका बेला ब्लुमस्क्रोलिङलाई अनलाइन सामग्री उपभोग गर्ने बानीमा परिवर्तन ल्याउने एउटा उपायका रूपमा हेरिएको छ। यसको उद्देश्य दुःखद घटना र कठिन वास्तविकताबाट भाग्नु होइन, आफूले हेर्ने सामग्रीबारे सचेत निर्णय लिनु हो।
नकारात्मक समाचारले किन बढाउँछ तनाव?
सामाजिक सञ्जालमा केही समय बिताउने सोचले मोबाइल खोलिन्छ। तर एउटा समाचारपछि अर्को समाचार, त्यसपछि भिडियो र टिप्पणी हेर्दै जाँदा समय बितेको पत्तै हुँदैन। विशेषगरी युद्ध, दुर्घटना, अपराध, प्राकृतिक विपद् र राजनीतिक तनावसँग सम्बन्धित सामग्री लगातार हेरिरहने बानीलाई ‘डुमस्क्रोलिङ’ (Doomscrolling) भनिन्छ।
डुमस्क्रोलिङमा मानिसले प्रायः नकारात्मक वा चिन्ताजनक सामग्री लगातार हेरिरहन्छ। यस्तो सामग्रीले मनमा डर, असुरक्षा र बेचैनी बढाउन सक्छ। कतिपय अवस्थामा आफूले हेरेका समाचारबाट बाहिर निस्कन नसक्ने अवस्था पनि आउन सक्छ।
हार्वर्डसँग सम्बन्धित स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूले अत्यधिक तनावपूर्ण समाचार र सामग्री उपभोग गर्दा चिन्ता, डिप्रेसनका लक्षण, निद्रामा समस्या, टाउको दुख्ने, भोक कम लाग्ने र रक्तचाप बढ्नेजस्ता समस्या देखिन सक्ने बताएका छन्।
समस्या समाचार हेर्नुमा मात्र छैन। आफूले के हेरिरहेको छु, कति समयदेखि हेरिरहेको छु र त्यसले आफ्नो मनस्थितिमा कस्तो प्रभाव पारिरहेको छ भन्ने कुरालाई बेवास्ता गर्दा यस्तो बानीले दैनिक जीवनमै असर पार्न सक्छ।
के हो ब्लुमस्क्रोलिङ?
डुमस्क्रोलिङको विपरीत अभ्यासका रूपमा बुझ्न सकिने ब्लुमस्क्रोलिङमा प्रयोगकर्ताले आफ्नो सामाजिक सञ्जालको फिडमा कस्ता सामग्री राख्ने भन्ने विषयमा सचेत निर्णय गर्छन्।
उदाहरणका लागि, लगातार नकारात्मक समाचार हेरिरहनुको सट्टा नयाँ कुरा सिकाउने भिडियो, प्रेरणादायी व्यक्तिका अनुभव, प्रकृतिका दृश्य, कला, सङ्गीत, सिर्जनात्मक काम वा समाजमा भइरहेका सकारात्मक परिवर्तनका कथालाई पनि समय दिन सकिन्छ।
अनलाइन परामर्श सेवा बेटरहेल्पकी मनोचिकित्सक श्रीला रोय–ग्रीनका अनुसार ब्लुमस्क्रोलिङको अर्थ कठिन वास्तविकतालाई बेवास्ता गर्नु वा आफूलाई जबर्जस्ती खुसी राख्नु होइन। बरु इन्टरनेटमा बिताउने समय र आफूले उपभोग गर्ने सामग्रीबारे सचेत छनोट गर्नु हो।
उनका अनुसार लामो समयसम्म तनावपूर्ण र नकारात्मक सामग्रीको सम्पर्कमा रहँदा मानिसले आशा जगाउने, सान्त्वना दिने र प्रेरणा प्रदान गर्ने सामग्री खोज्नु स्वाभाविक हो। यस्ता सामग्रीले केही समयका लागि भावनात्मक तनाव कम गर्न र नकारात्मक सामग्री लगातार हेरिरहने चक्र तोड्न मद्दत गर्न सक्छन्।
उनले सञ्चारमाध्यमबाट प्राप्त गर्ने सामग्रीलाई पनि खानपानजस्तै सन्तुलित बनाउन आवश्यक रहेको बताएकी छन्। मानिसले बारम्बार हेर्ने सामग्रीले उसको सोच, भावना र समग्र मानसिक स्वास्थ्यमा प्रभाव पार्न सक्छ।
सामाजिक सञ्जालको फिड पनि आफ्नै छनोटमा
ब्लुमस्क्रोलिङको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको सामाजिक सञ्जालमा आफूले कस्तो सामग्री हेर्ने भन्ने विषयमा सक्रिय हुनु हो।
सामाजिक सञ्जालका एल्गोरिदमले प्रयोगकर्ताले हेर्ने, मन पराउने, टिप्पणी गर्ने वा साझा गर्ने सामग्रीका आधारमा थप सामग्री सिफारिस गर्छन्। त्यसैले कुनै व्यक्तिले बारम्बार नकारात्मक सामग्री हेरिरह्यो भने उसको फिडमा त्यस्तै सामग्री बढी देखिन सक्छ।
यसको अर्थ प्रयोगकर्ताले आफ्नो फिडमा आउने सबै सामग्री नियन्त्रण गर्न सक्छ भन्ने होइन। तर आफूले पछ्याउने खाता, हेर्ने भिडियो र सामग्रीमा गर्ने अन्तरक्रियाबारे सचेत भएर आफ्नो डिजिटल वातावरणलाई केही हदसम्म परिवर्तन गर्न सकिन्छ।
पिन्टरेस्टकी विश्वव्यापी ट्रेन्ड तथा इनसाइट्स प्रमुख सिड्नी स्टानब्याकका अनुसार मानिसहरू अहिले आफ्नो सामाजिक सञ्जालको फिडमा कस्तो सामग्री आउँछ र त्यसले आफूलाई कस्तो महसुस गराउँछ भन्ने विषयमा बढी सचेत हुन थालेका छन्।
उनका अनुसार पिन्टरेस्टको ‘मेन ट्रेन्ड रिपोर्ट २०२६’ मा अघिल्लो वर्षको तुलनामा ‘अफलाइन हबीज’ अर्थात् इन्टरनेटबाहिर गरिने रुचिका गतिविधिसम्बन्धी खोजी ५५१ प्रतिशतले बढेको थियो। ‘नो फोन आइडियाज’ अर्थात् मोबाइल प्रयोग नगरी गर्न सकिने गतिविधिसम्बन्धी खोजी पनि बढेको रिपोर्टमा उल्लेख छ।
यसले मानिसको रुचि अनलाइन सामग्री छनोटमा मात्र सीमित नरहेको, मोबाइलबाट केही समय टाढा रहेर वास्तविक जीवनका गतिविधिमा संलग्न हुने चाहना पनि बढिरहेको सङ्केत गर्छ।
सकारात्मक सामग्री हेर्दैमा सबै समस्या समाधान हुँदैनन्
ब्लुमस्क्रोलिङले अनलाइन सामग्री उपभोग गर्ने बानीलाई सन्तुलित बनाउन सहयोग गर्न सक्छ। तर सकारात्मक सामग्री हेर्न थालेपछि मानसिक स्वास्थ्यका सबै समस्या समाधान हुन्छन् भन्ने होइन।
मानसिक स्वास्थ्यमा व्यक्तिगत परिस्थिति, पारिवारिक सम्बन्ध, आर्थिक अवस्था, कामको तनाव, निद्रा र सामाजिक सम्बन्धलगायत विभिन्न पक्षले प्रभाव पार्छन्। त्यसैले सामाजिक सञ्जालमा सकारात्मक सामग्री हेर्नु उपयोगी अभ्यास हुन सक्ने भए पनि यसलाई मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्याको पूर्ण उपचार मान्न मिल्दैन।
त्यस्तै सकारात्मक सामग्री मात्र हेर्ने प्रयास गर्दा वास्तविक समस्या र महत्त्वपूर्ण समाचारबाट टाढिने अवस्था पनि आउन सक्छ। त्यसैले उद्देश्य नकारात्मक समाचारबाट पूर्ण रूपमा भाग्नु होइन, आवश्यक सूचना प्राप्त गर्दै अनावश्यक तनाव बढाउने सामग्रीको उपभोग सीमित गर्नु हो।
कसरी अपनाउने ब्लुमस्क्रोलिङ?
ब्लुमस्क्रोलिङ सुरु गर्न कुनै विशेष एप वा महँगो उपकरण आवश्यक पर्दैन। आफ्नो दैनिक डिजिटल बानीमा केही परिवर्तन गरेर यसको अभ्यास गर्न सकिन्छ।
१. सामग्री छनोटमा ध्यान दिने: आफूलाई ज्ञान, प्रेरणा वा सकारात्मक ऊर्जा दिने सामग्री तथा खातालाई प्राथमिकता दिने।
२. नकारात्मक सामग्रीको मात्रा घटाउने: एउटै दुःखद घटना वा तनावपूर्ण समाचार बारम्बार हेर्ने बानी कम गर्ने।
३. मोबाइल प्रयोगको समय निर्धारण गर्ने: सामाजिक सञ्जाल चलाउन निश्चित समय छुट्याउने र आवश्यकताभन्दा बढी समय बिताउनबाट बच्ने।
४. अफलाइन गतिविधिमा समय दिने: पुस्तक पढ्ने, व्यायाम गर्ने, प्रकृतिमा समय बिताउने, साथीभाइसँग भेटघाट गर्ने वा आफ्नो रुचिको काममा संलग्न हुने।
५. आफ्नो मनस्थिति बुझ्ने: सामाजिक सञ्जाल चलाएपछि आफूलाई शान्त, उत्साहित वा तनावग्रस्तमध्ये कस्तो महसुस हुन्छ भन्ने कुरामा ध्यान दिने।
६. आवश्यक समाचारबाट टाढा नभाग्ने: सकारात्मक सामग्रीलाई प्राथमिकता दिँदै महत्त्वपूर्ण सामाजिक र राष्ट्रिय घटनाबारे विश्वसनीय स्रोतबाट जानकारी लिइरहने।
अन्ततः सामाजिक सञ्जालमा कति समय बिताइयो भन्ने प्रश्नसँगै त्यहाँ कस्तो सामग्री हेरियो र त्यसले आफ्नो जीवनमा कस्तो प्रभाव पार्यो भन्ने प्रश्न पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
डुमस्क्रोलिङले मानिसलाई नकारात्मक सामग्रीको अनन्त चक्रमा अल्झाउन सक्छ भने ब्लुमस्क्रोलिङले आफूले हेर्ने सामग्रीबारे सचेत हुन र डिजिटल जीवनमा सन्तुलन कायम गर्न प्रेरित गर्छ।
सामाजिक सञ्जाल छाड्नैपर्छ भन्ने होइन, त्यसमा के हेर्ने र कति समय बिताउने भन्ने निर्णय आफ्नै हातमा लिनु आवश्यक छ।
