काठमाडौं — नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरण (एनटीए) ले हालै ‘रोड टु ५जी’ सम्बन्धी प्रारूप सार्वजनिक गरी सरोकारवालाबाट सुझाव संकलन गरिरहेको छ। यसले नेपालमा पाँचौं पुस्ताको मोबाइल प्रविधि (५जी) कार्यान्वयनको बहसलाई थप गति दिएको छ। डिजिटल रूपान्तरणलाई राष्ट्रिय प्राथमिकताका रूपमा अघि बढाइरहेको नेपालका लागि ५जी केवल तीव्र इन्टरनेट सेवा मात्र होइन, शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, उद्योग तथा सार्वजनिक सेवामा नयाँ सम्भावनाको ढोका खोल्ने आधारभूत पूर्वाधार पनि हो।
तर ५जी कार्यान्वयनको सन्दर्भमा एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ—नेपालले कुन प्रकारको रेडियो एक्सेस नेटवर्क (RAN) प्रविधि अपनाउने? परम्परागत एकल-भेण्डरमा आधारित बन्द प्रणाली कि खुला र बहु-भेण्डर अवधारणामा आधारित O-RAN?
O-RAN के हो?
हालसम्म विश्वका अधिकांश दूरसञ्चार नेटवर्कहरू परम्परागत ‘प्रोप्राइटरी’ मोडेलमा आधारित छन्। यसमा नेटवर्कका हार्डवेयर र सफ्टवेयर एउटै कम्पनीबाट उपलब्ध हुन्छन् र तिनका प्रणालीहरू अन्य कम्पनीका उपकरणसँग सहज रूपमा जोडिन सक्दैनन्। यस्तो मोडेल प्राविधिक रूपमा परिपक्व र भरपर्दो मानिए पनि यसले अपरेटरलाई एकल आपूर्तिकर्तामाथि निर्भर बनाउने गर्छ।
यसको विपरीत, O-RAN (Open Radio Access Network) खुला र मानकीकृत संरचनामा आधारित प्रविधि हो। यसले नेटवर्कका विभिन्न कम्पोनेन्टहरूलाई छुट्टाछुट्टै सञ्चालन गर्न र फरक-फरक कम्पनीका उपकरणलाई एउटै नेटवर्कमा प्रयोग गर्न अनुमति दिन्छ। यसमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) र मेसिन लर्निङ (ML) को प्रयोगमार्फत नेटवर्कलाई अझ स्मार्ट र स्वचालित बनाउने क्षमता पनि समावेश छ।
किन महत्वपूर्ण छ O-RAN?
O-RAN को सबैभन्दा ठूलो विशेषता भनेको यसले दूरसञ्चार बजारमा प्रतिस्पर्धा बढाउने सम्भावना सिर्जना गर्नु हो। बहु-भेण्डर प्रणाली अपनाउँदा उपकरण तथा सफ्टवेयरको लागत घट्न सक्छ, कुनै एक कम्पनीमाथिको निर्भरता कम हुन्छ र नयाँ प्रविधिको प्रयोग तथा नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन मिल्छ।
नेपाल जस्तो सीमित स्रोतसाधन भएको देशका लागि यसको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको स्थानीय प्रविधि उद्योगलाई अवसर सिर्जना गर्नु हो। खुला संरचनाले नेपाली सफ्टवेयर कम्पनी तथा प्राविधिक जनशक्तिलाई नेटवर्क व्यवस्थापन तथा विकास प्रक्रियामा सहभागी हुने सम्भावना प्रदान गर्छ। साथै बहु-स्रोत आपूर्ति प्रणालीले राष्ट्रिय सुरक्षासम्बन्धी जोखिमसमेत कम गर्न मद्दत गर्न सक्छ।
परम्परागत मोडेलका सीमितता
विशेषज्ञहरूका अनुसार परम्परागत RAN प्रणालीको प्रमुख समस्या ‘भेण्डर लक-इन’ हो। एकपटक कुनै कम्पनीको प्रणालीमा आधारित नेटवर्क निर्माण भएपछि अर्को कम्पनीको समाधानमा रूपान्तरण गर्न निकै खर्चिलो र जटिल हुन्छ। यसले लागत बढाउनुका साथै नवप्रवर्तनलाई समेत सीमित बनाउँछ।
यसबाहेक, एकल विदेशी आपूर्तिकर्तामाथिको निर्भरताले भू–राजनीतिक तथा साइबर सुरक्षासम्बन्धी जोखिम पनि बढाउन सक्छ। नेपालको भौगोलिक र जनसांख्यिक विविधतालाई ध्यानमा राखेर नेटवर्क अनुकूलन गर्नसमेत यस्ता बन्द प्रणालीहरूमा चुनौती देखिन्छ।
विश्वका अनुभव के भन्छन्?
O-RAN अहिले केवल सैद्धान्तिक अवधारणा मात्र होइन। जापानको Rakuten Mobile ले पूर्ण क्लाउड-नेटिभ O-RAN नेटवर्क सञ्चालन गरिरहेको छ भने अमेरिकाको Dish Network ले ठूलो स्तरमा बहु-भेण्डर O-RAN नेटवर्क निर्माण गरिसकेको छ। युरोपमा Vodafone जस्ता स्थापित अपरेटरहरूले पनि ग्रामीण र अर्धसहरी क्षेत्रमा O-RAN विस्तार गरिरहेका छन्।
यी उदाहरणहरूले O-RAN ठूलो स्तरमा पनि प्रयोग गर्न सकिने देखाए तापनि सबै समस्या समाधान भइसकेको अवस्था भने छैन।
चुनौतीहरू पनि कम छैनन्
O-RAN का आफ्नै व्यावहारिक चुनौती छन्। विभिन्न कम्पनीका उपकरणबीच पूर्ण अन्तरसञ्चालन सुनिश्चित गर्न थप परीक्षण, दक्ष जनशक्ति र समय आवश्यक पर्छ। विश्वव्यापी रूपमा O-RAN उपकरणको बजार हिस्सा अझै प्रारम्भिक चरणमै रहेको मानिन्छ।
त्यस्तै, लागत बचतबारे उद्योगभित्र नै फरक मतहरू छन्। केही अध्ययनले उल्लेखनीय बचत हुने दाबी गरे पनि वास्तविक लाभ नेटवर्कको आकार, सञ्चालन क्षमता र स्वचालनको स्तरमा निर्भर रहने देखिन्छ। ऊर्जा खपत तथा आवश्यक प्राविधिक सीप विकास पनि नेपालका लागि ध्यान दिनुपर्ने पक्ष हुन्।
नेपालले अब के गर्नुपर्छ?
विशेषज्ञहरूका अनुसार ५जी सफल बनाउन स्पेक्ट्रम व्यवस्थापन, फाइबर ब्याकहल विस्तार, पूर्वाधार साझेदारी, स्पष्ट नीतिगत व्यवस्था तथा दक्ष जनशक्ति विकासलाई समान प्राथमिकता दिनुपर्छ। विशेषगरी टावर, फाइबर र साइट पूर्वाधार साझा प्रयोगको व्यवस्था गर्न सके लागत उल्लेखनीय रूपमा घटाउन सकिने सम्भावना छ।
नेपालका लागि प्रारम्भिक चरणमा विद्यमान ४जी पूर्वाधारको उपयोग गर्दै NSA (Non-Standalone) मोडमा ५जी विस्तार गर्नु व्यवहारिक विकल्प हुन सक्छ। त्यसपछि क्रमशः स्वतन्त्र SA (Standalone) आर्किटेक्चरमा रूपान्तरण गर्दै नेटवर्क स्लाइसिङ, अत्यन्त न्यून लेटेन्सी र उन्नत IoT सेवाजस्ता सुविधाहरूको उपयोग गर्न सकिने देखिन्छ।
निष्कर्ष
नेपालका लागि ५जी केवल नयाँ मोबाइल प्रविधि होइन, डिजिटल अर्थतन्त्र निर्माणको आधार हो। O-RAN अपनाउने कि परम्परागत बन्द प्रणालीमा रहने भन्ने निर्णय प्राविधिक विषय मात्र नभई दीर्घकालीन रणनीतिक निर्णय पनि हो। खुला, बहु-भेण्डर र सफ्टवेयर-आधारित O-RAN मोडेलले लागत, प्रतिस्पर्धा, नवप्रवर्तन र राष्ट्रिय सुरक्षाका दृष्टिले महत्वपूर्ण अवसर प्रदान गर्न सक्छ। तर त्यसका चुनौतीहरूलाई यथार्थपरक रूपमा मूल्याङ्कन गर्दै चरणबद्ध कार्यान्वयन, स्पष्ट नीति र सक्षम जनशक्ति विकासमा ध्यान दिनु उत्तिकै आवश्यक छ।
नेपालले सही नीति, पूर्वाधार र रणनीति अपनाउन सके ५जी प्रविधि ‘डिजिटल नेपाल’ को परिकल्पनालाई व्यवहारमा उतार्ने प्रमुख आधार बन्न सक्छ।
(यो लेखको आफ्नो विश्लेषण हो ।)
