काठमाडौं — अन्तरिक्ष क्षेत्रमा रकेट प्रक्षेपणको संख्या इतिहासकै उच्च स्तरमा पुगेको भए पनि विश्वभरका उपग्रह सञ्चालक कम्पनीहरू नयाँ संकटको सामना गरिरहेका छन्। अन्तरिक्षमा उपग्रह पठाउन आवश्यक प्रक्षेपण सेवाको माग तीव्र गतिमा बढ्दै जाँदा उपलब्ध क्षमताले त्यसलाई धान्न नसकेको भन्दै उद्योगमा चिन्ता बढ्न थालेको हो।
पछिल्ला केही वर्षयता अन्तरिक्ष प्रक्षेपण बजारमा उल्लेखनीय विस्तार भएको छ। रकेट प्रक्षेपणको लागत घटेको छ, प्रक्षेपणको आवृत्ति बढेको छ र अन्तरिक्षमा पहुँच पहिलेभन्दा सहज बनेको छ। तर यही समयमा व्यावसायिक उपग्रह कम्पनीहरूलाई आफ्नो उपग्रह कक्षामा पठाउन आवश्यक ‘लन्च स्लट’ पाउन झन् कठिन हुँदै गएको छ।
अन्तरिक्ष अनुसन्धान तथा बजार विश्लेषण संस्था क्विल्टी स्पेसका अनुसन्धान निर्देशक कालेब हेन्रीका अनुसार अहिलेको अवस्था उद्योगका लागि गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। उनका अनुसार धेरै कम्पनीहरूले उपग्रह तयार भइसके पनि समयमै प्रक्षेपण सेवा नपाइरहेको गुनासो गरिरहेका छन्।
बढ्दो माग, सीमित क्षमता
विश्वभर लो-अर्थ अर्बिट (LEO) आधारित इन्टरनेट तथा सञ्चार सेवा विस्तार गर्ने होड चलिरहेको छ। अमेजन, टेलिस्याट, AST स्पेसमोबाइललगायत कम्पनीहरूले हजारौं उपग्रह अन्तरिक्षमा पठाउने योजना बनाएका छन्। विभिन्न अध्ययनहरूले आगामी दशकमा दसौं हजार नयाँ उपग्रह प्रक्षेपण गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याएका छन्।
यद्यपि यति ठूलो माग पूरा गर्न सक्ने प्रक्षेपण कम्पनीहरूको संख्या सीमित छ। अहिले पश्चिमी विश्वमा व्यावसायिक अन्तरिक्ष प्रक्षेपण बजारको मुख्य आधार स्पेसएक्सको फाल्कन–९ रकेट बनेको छ। यही निर्भरता भविष्यमा अझ ठूलो चुनौती बन्न सक्ने विश्लेषकहरूको भनाइ छ।
फाल्कन–९ पछि के हुन्छ?
स्पेसएक्सले पछिल्ला वर्षहरूमा फाल्कन–९ मार्फत प्रक्षेपण बजारमा क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्याएको छ। तर कम्पनीले भविष्यमा आफ्नो ध्यान क्रमशः विशाल क्षमतायुक्त ‘स्टारसिप’ रकेटतर्फ केन्द्रित गर्ने संकेत दिएको छ।
उद्योगभित्रको ठूलो चिन्ता भनेको स्पेसएक्सले भविष्यमा व्यावसायिक ग्राहकभन्दा आफ्नै स्टारलिङ्क उपग्रह प्रणालीलाई प्राथमिकता दिन सक्ने सम्भावना हो। कम्पनीको आम्दानीको ठूलो हिस्सा अहिले नै स्टारलिङ्कबाट आउन थालेको छ। यसले बाह्य ग्राहकका लागि उपलब्ध प्रक्षेपण सेवामा थप दबाब सिर्जना गर्न सक्छ।
सूत्रहरूका अनुसार २०२८ पछि फाल्कन–९ मार्फत नयाँ व्यावसायिक प्रक्षेपण बुकिङ गर्न कठिन हुँदै गएको संकेत बजारमा देखिन थालेको छ। यद्यपि स्पेसएक्सले औपचारिक रूपमा अन्तिम समयसीमा घोषणा गरेको छैन।
युक्रेन युद्धले थप जटिल बनायो अवस्था
सन् २०२२ मा रूसले युक्रेनमाथि आक्रमण गरेपछि पश्चिमी देशहरूले रूसी सोयुज र प्रोटोन रकेट प्रयोग गर्न छाडे। यसले विश्व प्रक्षेपण बजारमा ठूलो रिक्तता सिर्जना गर्यो।
त्यही समयमा युरोपको एरियन–५ बाट एरियन–६ मा संक्रमण चलिरहेको थियो भने अमेरिकाको युनाइटेड लन्च अलायन्स (ULA) नयाँ भल्कन रकेट विकासमा व्यस्त थियो। नयाँ प्रणालीहरू अपेक्षाभन्दा ढिलो सञ्चालनमा आउँदा बजारमा उपलब्ध क्षमता झन् सीमित बन्यो।
जापान र भारतले पनि अवसर उपयोग गर्ने प्रयास गरे। तर जापानको H3 र भारतको LVM3 ले अपेक्षित गतिमा व्यावसायिक बजार विस्तार गर्न सकेनन्। परिणामस्वरूप अधिकांश अन्तर्राष्ट्रिय ग्राहकहरू फेरि स्पेसएक्सतर्फ फर्किन बाध्य भए।
नयाँ रकेट आए पनि तत्काल समाधान नहुने
बजारमा प्रतिस्पर्धा बढाउने आशाका रूपमा ULA को भल्कन र ब्लु ओरिजिनको न्यू ग्लेन रकेटलाई हेरिएको थियो। तर दुवैले प्राविधिक चुनौती र ढिलाइ सामना गरेका छन्।
न्यू ग्लेनले प्रारम्भिक सफलता देखाए पनि यस वर्ष भएको परीक्षण दुर्घटनाले कार्यक्रमलाई फेरि पछि धकेलेको छ। भल्कन पनि अपेक्षित गतिमा सञ्चालन विस्तार गर्न संघर्षरत छ।
यसबीच रकेट ल्याबको न्युट्रोन, स्टोक स्पेसको नोभा, रिलेटिभिटी स्पेसको टेरान–आर र फायरफ्लाइ–नर्थरोपको इक्लिप्सजस्ता नयाँ परियोजनाहरू विकासको चरणमा छन्। तर विश्लेषकहरूका अनुसार यी रकेटहरू सफल भए पनि व्यावसायिक स्तरमा ठूलो संख्यामा प्रक्षेपण सेवा उपलब्ध गराउन अझ केही वर्ष लाग्नेछ।
२०२८ सम्म संकट अझ गहिरिन सक्ने अनुमान
उद्योगका धेरै विज्ञहरूले आगामी दुईदेखि चार वर्ष सबैभन्दा चुनौतीपूर्ण हुन सक्ने चेतावनी दिएका छन्। नयाँ रकेटहरू पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा नआउँदासम्म माग र आपूर्तिबीचको अन्तर बढ्दै जाने अनुमान गरिएको छ।
यसका कारण अन्तरिक्ष उद्योगमा अमेरिकी सरकारले हस्तक्षेप गर्ने सम्भावनाबारे समेत चर्चा हुन थालेको छ। तर अधिकांश नीति विज्ञहरू स्पेसएक्ससँग प्रत्यक्ष टकरावको सम्भावना न्यून रहेको बताउँछन्।
बरु थप अन्तरिक्ष प्रक्षेपण केन्द्र निर्माण गर्ने, विद्यमान सुविधाको विस्तार गर्ने तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य बढाउने जस्ता उपायहरूलाई दीर्घकालीन समाधानका रूपमा हेरिएको छ।
सन्तुलन आउन अझ समय लाग्ने
विश्लेषकहरूका अनुसार अन्तरिक्ष उद्योगको भविष्य उज्यालो भए पनि तत्काल राहतको सम्भावना कम छ। विश्वभर उपग्रहको माग तीव्र गतिमा बढिरहँदा प्रक्षेपण क्षमता विस्तार अपेक्षाकृत सुस्त छ।
यसैले अन्तरिक्ष उद्योगले आगामी केही वर्ष ‘लन्च संकट’को दबाब झेल्नुपर्ने देखिन्छ। नयाँ रकेटहरू सफलतापूर्वक बजारमा आएर नियमित रूपमा सञ्चालन हुन थालेपछि मात्र सन् २०३० को दशकमा माग र आपूर्तिबीच सन्तुलन कायम हुन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।
