काठमाडौं — नेपालमा अझै ५जी सेवा व्यावसायिक रूपमा सञ्चालनमा आइसकेको छैन। नेपाल टेलिकमले सीमित क्षेत्रमा ५जी परीक्षण गरे पनि स्पेक्ट्रम वितरण र व्यावसायिक विस्तारको प्रक्रिया अझै पूरा भएको छैन। तर विश्वका अधिकांश दूरसञ्चार बजारहरू भने ५जी विस्तारको प्रारम्भिक चरण पार गरेर ५जी–एड्भान्स्ड तथा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) आधारित नेटवर्कतर्फ अघि बढिरहेका छन्। यही परिवर्तनसँगै प्यासिभ एन्टेनाजस्ता पूर्वाधारहरूको महत्व पनि उल्लेखनीय रूपमा बढ्न थालेको छ।
विश्वभरका दूरसञ्चार सेवा प्रदायकहरू अब केवल नयाँ नेटवर्क विस्तारमा मात्र केन्द्रित छैनन्। उनीहरूको ध्यान नेटवर्क क्षमता वृद्धि, ऊर्जा खपत घटाउने, अपलोड ट्राफिकको बढ्दो माग व्यवस्थापन गर्ने तथा भविष्यका स्वचालित नेटवर्क सञ्चालनका लागि आवश्यक पूर्वाधार तयार पार्नेतर्फ केन्द्रित हुन थालेको छ। यसै क्रममा लामो समयसम्म सामान्य हार्डवेयरका रूपमा हेरिएका प्यासिभ एन्टेनाहरू अहिले रणनीतिक पूर्वाधारका रूपमा स्थापित हुँदै गएका छन्।
बजार अनुसन्धान संस्था एबीआई रिसर्चका अनुसार विश्वव्यापी प्यासिभ एन्टेना बजार सन् २०२३ मा ३.४७ अर्ब अमेरिकी डलर बराबरको थियो। सन् २०२४ मा यो बढेर ३.६१ अर्ब डलर पुगेको छ। सोही अवधिमा एन्टेनाको ढुवानी संख्या ४.२९ मिलियनबाट ४.४७ मिलियन युनिट पुगेको छ। बजार वृद्धिदर उच्च नभए पनि प्रविधि, प्रयोग प्राथमिकता र प्रतिस्पर्धाको स्वरूप भने तीव्र रूपमा परिवर्तन भइरहेको देखिन्छ।
बदलिँदो ट्राफिक र नयाँ आवश्यकता
५जीको प्रारम्भिक चरणमा अधिकांश अपरेटरहरूको प्राथमिकता कभरेज विस्तार र नयाँ फ्रिक्वेन्सी ब्यान्डको प्रयोग थियो। तर अहिले नेटवर्क प्रयोगको स्वरूप फेरिएको छ।
विगतमा मोबाइल नेटवर्कको अधिकांश ट्राफिक डाउनलोड केन्द्रित हुने गरेकोमा अहिले सामाजिक सञ्जालमा भिडियो अपलोड, लाइभ स्ट्रिमिङ, रियल टाइम भिडियो सहकार्य, औद्योगिक इन्टरनेट अफ थिङ्स (IoT), ड्रोन सेवा, स्मार्ट यातायात प्रणाली तथा सिसिटिभी पूर्वाधारका कारण अपलोड ट्राफिकको महत्व उल्लेखनीय रूपमा बढ्दै गएको छ।
यसले सेल साइटमा जडान भएका एन्टेनाको कार्यसम्पादनलाई थप महत्वपूर्ण बनाएको छ। एन्टेनाको रेडियो फ्रिक्वेन्सी स्थिरता, सिग्नल आइसोलेसन, पोर्ट संख्या, क्रस पोलाराइजेसन क्षमता र मल्टिब्यान्ड समर्थनजस्ता विशेषताले अब प्रयोगकर्ताको अनुभव र नेटवर्कको गुणस्तर निर्धारण गर्न थालेका छन्।
टावरमा बढ्दो दबाब
दूरसञ्चार कम्पनीहरू अहिले सीमित भौतिक पूर्वाधार, ऊर्जा दक्षता र स्वचालनका लागि तयारीजस्ता चुनौतीसँग जुधिरहेका छन्।
अधिकांश टावर तथा भवनका छानामा उपलब्ध स्थान सीमित छ। त्यसमाथि हावाको दबाब, स्थानीय नियम, घरधनीका सर्त तथा बढ्दो रेडियो उपकरणहरूको संख्याले साइट व्यवस्थापन जटिल बन्दै गएको छ।
यही कारणले अपरेटरहरू उच्च पोर्ट क्षमता भएका एन्टेना, कम प्यासिभ इन्टरमोडुलेसन (PIM) भएका फिड नेटवर्क, साना आकारका रेडोम तथा सक्रिय र निष्क्रिय उपकरणको संयोजनतर्फ आकर्षित भइरहेका छन्।
अब एन्टेनाको मूल्याङ्कन केवल सिग्नल गेन वा फ्रिक्वेन्सी ब्यान्ड सपोर्टका आधारमा मात्र हुँदैन। स्पेक्ट्रम दक्षता बढाउने, टावरमा उपकरणको भीड घटाउने, ऊर्जा बचत गर्ने तथा भविष्यका स्वचालित नेटवर्क सञ्चालनलाई सहज बनाउने क्षमताका आधारमा पनि यसको मूल्य निर्धारण हुन थालेको छ।
एआई युगसँगै बढ्दैछ पोर्ट क्षमताको आवश्यकता
हाल विश्व बजारमा १० देखि १६ पोर्ट भएका एफडीडी (Frequency Division Duplex) एन्टेनाहरू सबैभन्दा लोकप्रिय मानिन्छन्। सन् २०२३ मा मात्रै यस्ता करिब ११ लाख ५० हजार युनिट ढुवानी गरिएको थियो, जसले कुल बजारको ४६ प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सा ओगटेको थियो।
तर एआई, सामाजिक सञ्जाल र विशाल IoT नेटवर्कको विस्तारसँगै अपलोड ट्राफिक झनै बढ्ने अपेक्षा गरिएको छ। यस्तो अवस्थामा अपरेटरहरूलाई थप रिसिभर क्षमता, उच्च स्तरको MIMO लचकता तथा बढी पोर्ट भएका एन्टेनाको आवश्यकता पर्ने विश्लेषकहरूको अनुमान छ।
‘डिजिटल एन्टेना’ को उदय
पछिल्ला तीन दशकसम्म प्यासिभ एन्टेना मुख्यत स्थिर पूर्वाधारका रूपमा प्रयोग हुँदै आएका थिए। तिनको अवस्था परीक्षण गर्न वा समायोजन गर्न प्राविधिकहरूलाई टावरमै चढ्नुपर्ने अवस्था थियो।
तर अहिले डिजिटल एन्टेनाको नयाँ अवधारणा विकसित हुँदैछ। यस्ता एन्टेनामा सेन्सर र व्यवस्थापन क्षमता समावेश गरिन्छ, जसले एन्टेनाको दिशा, झुकाव, स्थान तथा जडानको अवस्थासम्बन्धी जानकारी टाढैबाट प्राप्त गर्न सम्भव बनाउँछ।
विशेषगरी घना सहरी क्षेत्रमा एन्टेनाको सामान्य कोणीय त्रुटिले पनि सिग्नल हस्तक्षेप, नेटवर्क ओभरल्याप तथा ह्यान्डओभर समस्याहरू सिर्जना गर्न सक्छ। त्यसैले भविष्यका स्वचालित नेटवर्कका लागि भौतिक पूर्वाधारसम्बन्धी यथार्थ डेटा उपलब्ध गराउने एन्टेना अत्यन्त महत्वपूर्ण बन्दै गएका छन्।
दूरसञ्चार उपकरण निर्माता कम्पनी हुवावेले आफ्ना केही एन्टेना डिजाइनमा थ्री–डाइमेन्सनल (3D) बीम समायोजन क्षमता समावेश गरेर यस क्षेत्रमा अग्रणी भूमिका निर्वाह गरिरहेको छ।
ऊर्जा दक्षतामा बढ्दो जोड
ऊर्जा लागत बढिरहेका बेला दूरसञ्चार कम्पनीहरू सञ्चालन खर्च घटाउने उपाय खोजिरहेका छन्। रेडियो उपकरणहरू नेटवर्कमा सबैभन्दा बढी ऊर्जा खपत गर्ने घटक भए पनि एन्टेनाको कार्यक्षमताले उपलब्ध ऊर्जा कति प्रभावकारी रूपमा प्रयोग हुन्छ भन्ने निर्धारण गर्छ।
उच्च दक्षता भएका एन्टेनाले कम ऊर्जा प्रयोग गरेर राम्रो कभरेज र उच्च डेटा क्षमता उपलब्ध गराउन सक्छन्। यही कारणले ग्रीन एन्टेना वा वातावरणमैत्री एन्टेनाको माग तीव्र रूपमा बढिरहेको छ।
एबीआई रिसर्चका अनुसार सन् २०२३ मा ८ लाख १९ हजार युनिट रहेको ग्रीन एन्टेनाको ढुवानी संख्या २०२९ सम्म बढेर ३९ लाख ५० हजार युनिट पुग्ने अनुमान गरिएको छ।
यस्ता एन्टेनामा ऊर्जा क्षति कम गर्ने फिड नेटवर्क, उच्च विकिरण दक्षता, स्थिर बीम नियन्त्रण तथा प्रयोगपछि पुन प्रशोधन गरेर फेरि उपयोग गर्न मिल्ने वातावरणमैत्री सामग्री प्रयोग गरिन्छ।
बजारमा कसको दबदबा?
एन्टेना बजारमा अहिले अनुसन्धान तथा विकास, हरित प्रविधि, उत्पादन लागत नियन्त्रण र ग्राहकको आवश्यकता पूरा गर्न सक्ने क्षमताको आधारमा प्रतिस्पर्धा बढिरहेको छ।
सन् २०२३ मा विश्व बजारमा हुवावे ३६.२ प्रतिशत हिस्सासहित पहिलो स्थानमा थियो। कमस्कोप १४ प्रतिशत र प्रोस ८.५ प्रतिशत हिस्सासहित क्रमश दोस्रो र तेस्रो स्थानमा थिए।
तर २०२४ मा बजारको समीकरण केही परिवर्तन भएको छ। हुवावेले आफ्नो हिस्सा बढाएर ३९.५ प्रतिशत पुर्याएको छ भने प्रोस १०.२ प्रतिशतसहित दोस्रो र एरिक्सन ९.४ प्रतिशतसहित तेस्रो स्थानमा उक्लिएको छ।
नेपालका लागि यसको अर्थ के?
नेपालमा ५जी सेवा अझै प्रारम्भिक तयारीकै चरणमा भए पनि विश्व दूरसञ्चार उद्योगको यो परिवर्तन नेपाली बजारका लागि पनि महत्वपूर्ण संकेत हो। आगामी वर्षहरूमा नेपालमा ५जी विस्तार हुँदा केवल नयाँ रेडियो उपकरण जडान गरेर मात्र पर्याप्त हुने छैन। टावर पूर्वाधार, मल्टिब्यान्ड एन्टेना, ऊर्जा दक्षता, उच्च क्षमता भएका साइट तथा स्वचालित नेटवर्क व्यवस्थापनका विषयहरू पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण बन्नेछन्।
विशेषगरी नेपालजस्तो भौगोलिक रूपमा जटिल देशमा सीमित पूर्वाधारबाट बढी क्षमता प्राप्त गर्न सक्ने प्रविधिको महत्व अझ बढी हुनेछ।
भविष्यको दिशा
विश्लेषकहरूका अनुसार ५जी–एड्भान्स्ड र एआई सक्षम नेटवर्कको युगमा प्यासिभ एन्टेनाको भूमिका झनै महत्वपूर्ण हुनेछ। अब यी उपकरण केवल रेडियो सिग्नल प्रसारण गर्ने हार्डवेयरमा सीमित रहने छैनन्। बरु नेटवर्क क्षमता विस्तार, ऊर्जा बचत, स्वचालित सञ्चालन तथा प्रयोगकर्ता अनुभव सुधार गर्ने रणनीतिक पूर्वाधारका रूपमा विकसित हुनेछन्।
विश्वभरका अपरेटरहरू व्यापक कभरेज विस्तारबाट लक्षित नेटवर्क अनुकूलनतर्फ अघि बढिरहेका बेला डिजिटलाइजेसन, ऊर्जा दक्षता र साइट व्यवस्थापन सहज बनाउने समाधान प्रदान गर्ने एन्टेना उत्पादकहरू भविष्यको प्रतिस्पर्धामा अग्रस्थानमा रहने अपेक्षा गरिएको छ।
