काठमाडौं — सन् २०२५ विश्वभरका स्टार्टअप र प्रविधि क्षेत्रका लागि एउटा अनौठो उत्साहको वर्ष बन्यो। विशेषगरी आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) का क्षेत्रमा लगानीकर्ताहरूबीच कतै अवसर छुट्ला कि भन्ने डर (FOMO – Fear of Missing Out) यसरी हाबी भयो कि, सामान्य सोच मात्र भएका स्टार्टअपहरूले पनि रातारात अर्बौँ डलर लगानी प्राप्त गरे।
तर, यो ‘बुलबुले’ उत्साह धेरै समय नटिक्ने संकेतहरू देखिन थालेका छन्। प्राप्त पछिल्ला केही रिपोर्ट अनुसार सन् २०२६ स्टार्टअप र लगानीकर्ताहरूका लागि ‘हिसाबकिताब’ (Reckoning) को वर्ष हुने प्रक्षेपण गरिएको छ।
के हो २०२५ को ‘लगानी पागलपन’?
सन् २०२५ मा भेन्चर क्यापिटलिस्ट (VC) हरूले एआई स्टार्टअपहरूमा अन्धाधुन्ध लगानी गरे। रिपोर्टका अनुसार, कुनै ठोस आम्दानी (Revenue) नभएका र भर्खरै सुरु गरिएका कम्पनीहरूको मूल्याङ्कन (Valuation) पनि अस्वाभाविक रूपमा अर्बौँ डलर पुर्याइयो।
जसका मुख्य कारणहरू यस्ता थिए:
- एआईको तीव्र लहर: एआईमा आधारित सानो टिमले पनि ठूला कम्पनीलाई चुनौती दिन सक्छ भन्ने विश्वासमा लगानीकर्ताहरूले ठूलो जोखिम मोले।
- प्रतिस्पर्धाको डर: एउटा लगानीकर्ताले अर्कोभन्दा छिटो लगानी गर्न खोज्दा कम्पनीहरूको ‘ड्यु डिलिजेन्स’ (गहन जाँचबुझ) प्रक्रिया समेत फितलो बन्यो।
- ठूला सम्झौताको होड: पेन्टागनदेखि ठूला कर्पोरेट घरानासम्मले एआईलाई सैन्य र व्यावसायिक प्रयोगमा ल्याउन थालेपछि स्टार्टअपहरूको माग ह्वात्तै बढ्यो।
२०२६ मा किन आउन सक्छ संकट?
विज्ञहरूले २०२६ लाई ‘सच्चाइको सामना गर्ने वर्ष’ का रूपमा व्याख्या गरेका छन्। २०२५ मा देखिएको उत्साह अब धरातलमा ओर्लिने उनीहरूको विश्लेषण छ।
१. प्रतिफलको दबाब: अर्बौं डलर लगानी गर्ने भेन्चर क्यापिटलहरूले अब प्रतिफल (Returns) खोज्न थाल्नेछन्। आम्दानी देखाउन नसक्ने स्टार्टअपहरू बन्द हुने वा सस्तोमा बिक्री हुने (Down round) अवस्था आउन सक्छ।
२. आर्थिक मन्दीको त्रास: विश्व अर्थतन्त्रमा देखिएको उतारचढावका कारण लगानीकर्ताहरू अब सुरक्षित क्षेत्रतर्फ मोडिने सम्भावना छ।
३. कडा छनोट प्रक्रिया: अबका दिनमा केवल ‘हाइप’ (चर्चा) का भरमा मात्र लगानी नपाइने र वास्तविक नाफा कमाउन सक्ने कम्पनीहरू मात्र टिक्ने देखिएको छ।
निष्कर्ष
सन् २०२५ ले स्टार्टअपको दुनियाँलाई नयाँ उचाइमा पुर्याए पनि २०२६ ले त्यसको स्थायित्वलाई परीक्षण गर्नेछ। यो ‘रेकनिङ’ (पुनर्विचार) को समयले कमजोर जग भएका कम्पनीहरूलाई बाहिर निकाल्ने र वास्तवमै नयाँ परिवर्तन ल्याउन सक्ने कम्पनीहरूलाई मात्र अगाडि बढाउने देखिएको छ।
