एआईको ‘मस्तिष्क’ भित्र के छ? वैज्ञानिकहरूले सुरु गरे डिजिटल पोस्टमार्टम

काठमाण्डौ — आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) ले कसरी सोच्छ ? यसले दिने उत्तरहरूको आधार के हो ? यी प्रश्नहरू अहिले विश्वका ठूला प्रविधि विज्ञ र वैज्ञानिकहरूका लागि टाउको दुखाइको विषय बनेको छ । मानिसले नै बनाएका भए पनि ‘लार्ज ल्याङ्ग्वेज मोडेल’ (एलएलएम) हरूको भित्री कार्यप्रणाली अझै पनि एउटा रहस्यमय ‘ब्ल्याक बक्स’ जस्तै छ ।

त्यसैले अहिले वैज्ञानिकहरूले एआईलाई एउटा सफ्टवेयरका रूपमा मात्र नभई ‘एलियन’ (परग्रही) जीवको शरीर जस्तै मानेर त्यसको ‘पोस्टमार्टम’ (अटप्सी) शैलीमा अध्ययन गर्न थालेका छन् । वैज्ञानिकहरूको एउटा नयाँ समूह अहिले एआईको भित्री तहलाई चिरेर यसको ‘चेतना’ को जड खोज्न व्यस्त छ ।

इन्जिनियरिङभन्दा ‘जीवविज्ञान’ को खोजी

पहिले पहिले एआईलाई केवल कोड र गणितको खेल मानिन्थ्यो । तर अब यसलाई अध्ययन गर्ने तरिका बदलिएको छ । अनुसन्धानकर्ताहरू अहिले ‘कम्प्युटर इन्जिनियर’ भन्दा बढी ‘जीवविज्ञानी’ (बायोलोजिस्ट) जस्तै देखिन थालेका छन् । जसरी जीवविज्ञानीहरूले कुनै अपरिचित जीवको शरीर चिरेर त्यसको मुटु, कलेजो वा दिमागको काम पत्ता लगाउँछन्, त्यसरी नै एआई विज्ञहरूले च्याटजीपीटी वा क्लड जस्ता मोडेलभित्रका अर्बौँ ‘न्युरोन्स’ को संरचना केलाइरहेका छन् ।

यसलाई प्रविधिको भाषामा ‘मेकानिस्टिक इन्टरप्रिटेबिलिटी’ भनिएको छ । यसको अर्थ एआईको विशाल डिजिटल मस्तिष्कभित्रका साना साना हिस्साहरूले कसरी सूचना प्रशोधन गर्दछन् र व्यवहार देखाउँछन् भन्ने बुझ्नु हो ।

‘एलियन अटप्सी’ सँग किन तुलना ?

विज्ञहरूका अनुसार एआई एउटा यस्तो बुद्धि हो जुन मानिसले नै सिर्जना गरेको हो तर यसको सोच्ने शैली मानव मस्तिष्कको भन्दा बिल्कुलै भिन्न छ । “हामीले एउटा यस्तो शक्तिशाली चिज त बनायौँ तर यसले भित्रभित्रै के गरिरहेको छ भन्ने कुरामा हामी नै स्पष्ट छैनौँ,” अनुसन्धानमा संलग्न एक विज्ञ भन्छन् “यो ठ्याक्कै पृथ्वीमा कुनै एलियन फेला परेपछि त्यसको शरीर चिरेर अध्ययन गरे जस्तै हो ।”

हालै एन्थ्रोपिक (Anthropic) जस्ता कम्पनीका अनुसन्धानकर्ताहरूले एआई मोडेलभित्र लाखौँ यस्ता ‘फिचर्स’ वा विशेषताहरू फेला पारेका छन् जसले एआईको नियत र व्यवहार निर्धारण गर्छन् । उनीहरूले एआईको मस्तिष्कको कुन भाग सक्रिय हुँदा यसले ‘धोका’ दिन्छ वा कुन भागले ‘सत्य’ बोल्छ भन्ने कुराको सुक्ष्म नक्सा तयार पार्न सफल भएका छन् ।

किन गरिँदैछ यो ‘पोस्टमार्टम’ ?

एआईको यो सुक्ष्म अध्ययन केवल कौतूहलताका लागि मात्र होइन यसको मुख्य उद्देश्य ‘एआई सुरक्षा’ (AI Safety) सँग जोडिएको छ ।

• गलत सूचना नियन्त्रण: एआईले कहिलेकाहीँ आत्मविश्वासका साथ गलत सूचना (ह्यालुसिनेसन) दिने गर्दछ । यसको भित्री कारण पत्ता लागेमा यस्ता गल्ती सुधार्न सजिलो हुनेछ ।
• भेदभाव र पूर्वाग्रह: एआईले देखाउने लैङ्गिक वा जातीय पूर्वाग्रहको ‘जड’ कहाँ छ भन्ने बुझ्न यो अध्ययन महत्त्वपूर्ण छ ।
• भविष्यको सुरक्षा: यदि भविष्यमा एआई मानिसभन्दा बढी शक्तिशाली भयो भने यसलाई कसरी नियन्त्रण गर्ने भन्ने पूर्वतयारीका लागि पनि यो डिजिटल पोस्टमार्टम अनिवार्य मानिएको छ ।

अहिलेको यो नयाँ अध्ययनले एआईलाई केवल एउटा काम गर्ने ‘टुल’ को रूपमा मात्र नभई एक जटिल र रहस्यमय ‘डिजिटल जीव’ को रूपमा बुझ्न सघाउ पुर्‍याउनेछ ।