काठमाण्डौ — आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) को चर्चा चुलिइरहँदा अब प्रविधि जगतमा इन्टरनेटको ‘स्पिड’ भन्दा पनि ‘ल्याटेन्सी’ (प्रतिक्रिया जनाउने समय) को मुद्दा पेचिलो बन्दै गएको छ। नोकिया जस्ता प्रविधि कम्पनीहरूको अध्ययन अनुसार भविष्यमा एआई एप्लिकेसनहरूलाई प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्न ३० मिलिसेकेन्ड (ms) को ल्याटेन्सी एउटा अनिवार्य ‘माइलस्टोन’ (कोसेढुङ्गा) बन्ने देखिएको छ।
सरल भाषामा भन्दा ल्याटेन्सी भनेको इन्टरनेटको ‘रियाक्सन टाइम’ हो। अर्थात् तपाईंले कुनै कमान्ड दिनुभयो भने उपकरणले त्यसको जवाफ कति समयमा फर्काउँछ भन्ने समय नै ल्याटेन्सी हो। सामान्य वेब ब्राउजिङमा ल्याटेन्सीले खासै फरक नपारे पनि एआई र भर्चुअल रियालिटी (VR) जस्ता अत्याधुनिक प्रविधिका लागि भने यो जीवनमरणको सवाल बन्ने गर्दछ।
३० मिलिसेकेन्डकै चर्चा किन?
प्रविधि कम्पनी नोकियाले अमेरिकाका १ हजारभन्दा बढी प्रविधि क्षेत्रका निर्णयकर्ताहरूमाझ हालै एक सर्वेक्षण गरेको थियो। जसमा ७२ प्रतिशत उत्तरदाताले आफ्ना एआई एप्लिकेसनहरू सफल हुन ३० मिलिसेकेन्डभन्दा कमको ल्याटेन्सी अनिवार्य रहेको बताएका छन्।
विज्ञहरूका अनुसार ३० मिलिसेकेन्डको यो सीमा नाघ्ने बित्तिकै एआई र प्रयोगकर्ताबीचको ‘रियल–टाइम’ अनुभव बिग्रन पुग्छ। उदाहरणका लागि एउटा साधारण च्याटबोटमा केही ढिलाइ हुँदा खासै असर नपर्ला तर औद्योगिक रोबोट वा स्वास्थ्य क्षेत्रमा प्रयोग हुने एआईमा मिलिसेकेन्डको ढिलाइले पनि ठूलो जोखिम निम्त्याउन सक्छ। त्यस्तै भर्चुअल रियालिटी (VR) प्रयोग गर्दा ल्याटेन्सी बढी भएमा प्रयोगकर्तालाई वाकवाकी लाग्ने र टाउको दुख्ने जस्ता समस्या देखिन्छन्।
तथ्याङ्कले के भन्छ?
इन्टरनेटको गति मापन गर्ने संस्था ‘ऊक्ला’ को सन् २०२५ को अन्तिम त्रैमासिक प्रतिवेदनले ल्याटेन्सीको वर्तमान अवस्था अझै चुनौतीपूर्ण रहेको देखाएको छ। अमेरिका जस्तो विकसित देशमा पनि केवल ५९.२ प्रतिशत मोबाइल नेटवर्कहरूले मात्र ३० मिलिसेकेन्डभन्दा कमको न्यूनतम ल्याटेन्सी दिन सकेका छन्। मोबाइल नेटवर्कको न्यूनतम ल्याटेन्सी औसतमा २७ मिलिसेकेन्ड देखिए पनि ट्राफिकको चाप हुँदा (Loaded Latency) यो बढेर ६८३ मिलिसेकेन्डसम्म पुग्ने गरेको पाइएको छ जुन एआईका लागि निकै ठूलो अवरोध हो।
नेपालको सन्दर्भ, औसत ल्याटेन्सी र यसको प्रभाव
नेपालमा पनि इन्टरनेट प्रयोगकर्ताको संख्या र गतिको माग बढ्दो छ तर ल्याटेन्सीको अवस्था भने अझै सुधारोन्मुख छ। पछिल्लो तथ्याङ्क अनुसार:
- फिक्स ब्रोडब्यान्ड (फाइबर): नेपालका प्रमुख इन्टरनेट सेवा प्रदायक (ISP) हरूको फाइबर इन्टरनेटमा औसत ल्याटेन्सी ५ देखि २० मिलिसेकेन्ड सम्म पुगेको छ। केही उच्च गतिको सेवा दिने प्रदायकहरू ले ९–१० मिलिसेकेन्डको उत्कृष्ट ल्याटेन्सी समेत रेकर्ड गरेका छन्। यो एआईका लागि सन्तोषजनक अवस्था हो।
- मोबाइल इन्टरनेट (४जी): मोबाइल इन्टरनेटको अवस्था भने चुनौतीपूर्ण छ। नेपालमा मोबाइल डेटाको औसत ल्याटेन्सी ५० देखि ८० मिलिसेकेन्ड को हाराहारीमा छ। ५जी को परीक्षण र विस्तार सुस्त हुँदा मोबाइलबाट एआई चलाउनेहरूले ‘ल्याग’ महसुस गरिरहेका छन्।
नेपालमा ल्याटेन्सीको प्रभाव:
१. गेमिङ र मनोरञ्जन: नेपालका व्यावसायिक गेमरहरूले अझै पनि ५० मिलिसेकेन्ड माथिको ल्याटेन्सी झेल्नुपर्छ जसले गर्दा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धामा उनीहरूको ‘रियाक्सन टाइम’ ढिलो हुन पुग्छ।
२. एआई एप्लिकेसन: नेपालमा च्याटजीपीटी वा एआई इमेज जेनेरेटर चलाउँदा हुने ढिलाइको मुख्य कारण इन्टरनेटको स्पिड मात्र नभई उच्च ल्याटेन्सी र सर्भरको दूरी पनि हो।
३. आर्थिक प्रभाव: रियल टाइम सेयर ट्रेडिङ वा बैंकिङ कारोबारमा मिलिसेकेन्डको ढिलाइले पनि आर्थिक जोखिम निम्त्याउन सक्ने देखिएको छ।
एआईको माग र नेटवर्कको क्षमता
एआईका सबै सेवालाई एकै खालको इन्टरनेट भएर पुग्दैन। जस्तै: कुनै फिल्मको दृश्य बनाउने एआईका लागि थोरै ढिलो इन्टरनेटले काम चल्छ तर ‘रियल टाइम’ कुराकानी गर्ने एआई वा सडकमा गुड्ने चालकविहीन गाडीका लागि भने अत्यन्तै कम ल्याटेन्सी अनिवार्य हुन्छ।
यही आवश्यकतालाई ध्यानमा राखेर अहिले विश्वभरका केही ठूला प्रदायकहरूले पनि ‘एज कम्प्युटिङ’ (Edge Computing) को अभ्यास सुरु गरेका छन्। यस प्रविधिमा डेटालाई टाढाको सर्भरमा पठाउनुको साटो प्रयोगकर्ताको नजिकै प्रोसेसिङ गरिन्छ जसले ल्याटेन्सीलाई ३० मिलिसेकेन्डभन्दा तल राख्न मद्दत गर्छ।
दूरसञ्चार कम्पनीहरू ३० मिलिसेकेन्डको लक्ष्यतर्फ अघि बढे पनि एआईका विविध मागहरूलाई सम्बोधन गर्न यो अझै पर्याप्त देखिँदैन। नेपाल जस्तो मुलुकमा फाइबर इन्टरनेटले ३० मिलिसेकेन्डको घेरालाई भेट्टाउन खोजे पनि मोबाइल नेटवर्कमा अझै ठूलो लगानी आवश्यक छ। एआई क्रान्तिलाई सफल बनाउन केवल ‘फास्ट इन्टरनेट’ मात्र भएर पुग्दैन इन्टरनेटको प्रतिक्रिया दिने गतिलाई पनि मानवीय स्तरमा ल्याउनुपर्ने दबाब बढेको छ।
