लस एन्जलस — सामाजिक सञ्जालले किशोर र युवाको मानसिक स्वास्थ्यमा कस्तो प्रभाव पारिरहेको छ भन्ने प्रश्न अहिले अमेरिकामा कानुनी बहसको केन्द्र बनेको छ। लस एन्जलसको अदालतमा चलिरहेको एक मुद्दाले युट्युब र इन्स्टाग्राम जस्ता प्लेटफर्ममाथि गम्भीर आरोप लगाएको छ, जसले सामाजिक सञ्जाल उद्योगमै ठूलो बहस सिर्जना गरेको छ।
यो मुद्दा २० वर्षीया एक युवती ‘केजीएम’सँग सम्बन्धित छ। उनले बाल्यकालदेखि सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्दा आफू गम्भीर मानसिक स्वास्थ्य समस्यामा परेको दाबी गरेकी छन्। उनको दाबी अनुसार सानै उमेरदेखि युट्युब र इन्स्टाग्राम प्रयोग गर्दा उनी डिप्रेसन, आत्म हानि गर्ने प्रवृत्ति तथा दीर्घकालीन मानसिक समस्याबाट पीडित हुन पुगेकी हुन्।
वादी पक्षका कानुन व्यवसायीले सामाजिक सञ्जाल कम्पनीहरूले प्रयोगकर्ताको ध्यान लामो समयसम्म प्लेटफर्ममा टिकाइराख्ने उद्देश्यले आफ्ना प्रणाली डिजाइन गरेको आरोप लगाएका छन्। अदालतमा बहसका क्रममा वकिल मार्क लेनियरले सामाजिक सञ्जाल कम्पनीहरूको व्यापारिक मोडेल ‘अटेन्सन इकोनोमी’ मा आधारित रहेको बताएका थिए। उनका अनुसार प्रयोगकर्ताले जति धेरै समय प्लेटफर्ममा बिताउँछन् कम्पनीले त्यति धेरै विज्ञापन र आम्दानी प्राप्त गर्छन्।
मुद्दामा प्रस्तुत विवरण अनुसार केजीएमले ६ वर्षको उमेरमै युट्युब प्रयोग गर्न थालेकी थिइन् भने ९ वर्षको उमेरमा इन्स्टाग्राम प्रयोग सुरु गरेकी थिइन्। अदालतमा प्रस्तुत दाबी अनुसार १० वर्षको उमेरसम्म आइपुग्दा उनी डिप्रेसनको समस्याबाट प्रभावित भइसकेकी थिइन् र आफूलाई हानि पुर्याउने व्यवहार देखाउन थालेकी थिइन्।
उनको चिकित्सकीय विवरणमा १३ वर्षको उमेरमा ‘बडी डिस्मोर्फिक डिसअर्डर’ र ‘सोसल फोबिया’ जस्ता मानसिक समस्याको पहिचान भएको उल्लेख गरिएको छ।
छ हप्तादेखि जारी यस ऐतिहासिक सुनुवाइमा प्रविधि क्षेत्रका उच्च पदस्थ अधिकारीहरूलाई पनि अदालतमा बोलाइएको थियो। मेटाका प्रमुख कार्यकारी मार्क जुकरबर्गसँग प्लेटफर्म सुरक्षा तथा किशोर प्रयोगकर्ताको डेटा व्यवस्थापनबारे प्रश्न सोधिएको थियो। त्यस्तै इन्स्टाग्रामका प्रमुख एडम मोसेरीसँग प्लेटफर्मको एल्गोरिद्म र त्यसले युवाको मानसिक स्वास्थ्यमा पार्ने प्रभावबारे स्पष्टीकरण मागिएको थियो। युट्युबका उपाध्यक्ष क्रिस्टोस गुडरोसँग पनि भिडियो सिफारिस प्रणालीको संरचनाबारे सोधपुछ गरिएको थियो।
यता मेटा र युट्युबले भने आरोप अस्वीकार गरेका छन्। कम्पनीहरूको भनाइमा उनीहरूको प्लेटफर्म अधिकांश प्रयोगकर्ताका लागि सुरक्षित छन् र वादीले भोगेका मानसिक स्वास्थ्य समस्या अन्य व्यक्तिगत कारणसँग पनि सम्बन्धित हुन सक्छन्।
अब यो मुद्दामा जूरीले सामाजिक सञ्जाल कम्पनीहरूले लापरवाही गरेका थिए वा थिएनन् भन्ने निर्णय गर्नुपर्नेछ। साथै प्लेटफर्मको संरचना र एल्गोरिद्मका कारण वादीलाई प्रत्यक्ष हानि पुगेको थियो वा थिएन भन्ने विषय पनि अदालतले टुंग्याउनेछ।
यदि निर्णय वादीको पक्षमा आयो भने सामाजिक सञ्जाल कम्पनीहरूलाई ठूलो आर्थिक जरिवाना लाग्न सक्ने सम्भावना छ। कानुनी विश्लेषकहरूका अनुसार यस्तो निर्णय आएमा सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्महरूको डिजाइन, एल्गोरिद्म र बालबालिकासम्बन्धी सुरक्षा नीतिमा ठूलो परिवर्तन आउन सक्छ।
यो मुद्दा केवल एक व्यक्तिसँग मात्र सम्बन्धित छैन। रिपोर्टहरूका अनुसार सामाजिक सञ्जाल कम्पनीविरुद्ध चलिरहेको ठूलो कानुनी प्रक्रियामा १६०० भन्दा बढी व्यक्ति, परिवार तथा केही विद्यालय जिल्ला पनि संलग्न छन्। यसमा टिकटक र स्न्यापच्याट जस्ता प्लेटफर्महरू पनि समावेश छन्।
अब जूरीले छिट्टै आन्तरिक छलफल सुरु गर्ने तयारी गरिएको छ। यस मुद्दाको निर्णयले भविष्यमा सामाजिक सञ्जाल कम्पनीहरू आफ्ना ‘एडिक्टिभ’ डिजाइनका लागि कानुनी रूपमा कति जिम्मेवार ठहरिने भन्ने प्रश्नको उत्तर दिन सक्ने कानुनी विज्ञहरूको भनाइ छ। टेक उद्योगले अहिले यो ऐतिहासिक निर्णयलाई नजिकबाट हेरिरहेको छ।
