काठमाण्डौं — अन्तरिक्षको अनन्त गहिराइमा जब रकेटले पृथ्वी छाड्छ संसारको नजर रकेट र त्यसमा सवार अन्तरिक्ष यात्रीमा हुन्छ। तर ती यात्रीको सुरक्षा, रकेटको दिशा र मिसनको सफलताको वास्तविक कमान्ड भने पृथ्वीको एउटा एउटा कोठामा सीमित हुन्छ। टेक्ससको ह्युस्टनस्थित नासाको ‘क्रिस्टोफर सी क्राफ्ट जुनियर मिसन कन्ट्रोल सेन्टर’ त्यही स्नायु केन्द्र (Nerve Centre) हो जहाँबाट आगामी ‘आर्टेमिस II’ मिसनको हरेक पल नियन्त्रण गरिनेछ।
सन् १९७२ पछि पहिलो पटक मानवलाई चन्द्रमाको कक्षमा पुर्याउने यो मिसन अप्रिल २०२६ मा प्रक्षेपण गर्ने तयारी छ। ५४ वर्षअघिको एपोलो मिसन र अहिलेको आर्टेमिसबीच प्रविधि बदलिए पनि मिसन कन्ट्रोलको मर्म भने उस्तै छ।
एपोलोदेखि आर्टेमिससम्म: के बदलियो?
सन् १९६० को दशकमा जब मानिस पहिलो पटक चन्द्रमामा पुगेका थिए मिसन कन्ट्रोलमा सेता सर्ट लगाएका युवा पुरुषहरूको बाहुल्य हुन्थ्यो। उनीहरूका खल्तीमा पेन र हातमा ‘स्लाइड रुल’ हुन्थे। कोठाभरी चुरोटको धुवाँ र कफीका कप हुन्थे।
तर २१औँ शताब्दीको आर्टेमिस मिसन कन्ट्रोल पूर्णत आधुनिक र समावेशी बनेको छ:
- विविधता: अहिले मिसन कन्ट्रोलमा महिला र विभिन्न जातीय पृष्ठभूमिका विज्ञहरूको नेतृत्व छ। पहिलो महिला इन्जिनियर पोप्पी नर्थकटले सुरु गरेको बाटो अहिले फराकिलो भएको छ।
- प्रविधि: एपोलो युगका भारी बटन र ‘ब्ल्याक एन्ड ह्वाइट’ मनिटरको ठाउँ अब टचस्क्रिन, किबोर्ड र रङ्गीन एलइडी स्क्रिनले लिएका छन्।
- स्वच्छ वातावरण: धुम्रपान निषेध गरिएको छ र पुराना चिनिया कपको ठाउँ प्लास्टिकका ट्राभल मगले लिएका छन्।
मिसन कन्ट्रोलको कार्यशैली: २४ घण्टा पहरेदारी
आर्टेमिस II मा चार अन्तरिक्ष यात्रीहरू विशाल ‘SLS’ रकेटमा सवार भई चन्द्रमाको पछाडिसम्म पुग्नेछन्। उनीहरू पृथ्वीबाट अहिलेसम्मकै टाढा पुग्ने मानव हुनेछन्। १० दिने यो यात्रामा ह्युस्टनको टोलीले तीन शिफ्टमा २४सै घण्टा काम गर्नेछ।
मिसन डिरेक्टर फियोना एन्टोकोभियाकका अनुसार उनीहरूको मुख्य प्राथमिकता अन्तरिक्ष यात्रीको सुरक्षा, ओरियन स्पेसक्राफ्टको सुरक्षा र मिसनको उद्देश्य प्राप्ति हो। मिसन कन्ट्रोलले यात्रीको मुटुको धड्कनदेखि रकेटको इन्धन र दिशा (Trajectory) सम्मको सूक्ष्म निगरानी गर्छ।
जब चन्द्रमाको पछाडि सञ्चार विच्छेद हुन्छ…
मिसनको एउटा चुनौतीपूर्ण क्षण तब आउँछ जब ओरियन स्पेसक्राफ्ट चन्द्रमाको अर्को भागमा पुग्छ। करिब ४० मिनेट सम्म पृथ्वीसँगको सबै सञ्चार सम्पर्क विच्छेद हुनेछ। भौतिक विज्ञानको नियमअनुसार यान घुमेर फर्कने निश्चित भए पनि मिसन कन्ट्रोलमा रहेका सयौँ वैज्ञानिकहरूका लागि ती ४० मिनेट निकै तनावपूर्ण हुनेछन्। सम्पर्क पुन स्थापित हुनेबित्तिकै स्क्रिनमा डाटा आउँदा मात्र उनीहरूले राहतको सास फेर्नेछन्।
जोखिम र विगतको पाठ
अन्तरिक्ष यात्रा जति गौरवपूर्ण छ उति नै जोखिमपूर्ण पनि। सन् २००३ मा ‘कोलम्बिया स्पेस सटल’ अवतरणका क्रममा दुर्घटना हुँदा सातै जना यात्रीले ज्यान गुमाएका थिए। त्यसबेला ड्युटीमा रहेका ट्रे पेरीम्यान अहिले ओरियन मिसनको इन्जिनियरिङ टोलीको नेतृत्व गर्दैछन्।
अन्तरिक्ष यात्रीहरूले चन्द्रमाको सतहमा खिच्ने फोटो र भिडियोले विश्वलाई उत्साहित बनाउनेछ। तर उनीहरूलाई सकुशल पृथ्वीमा फर्काउन ह्युस्टनको यो कङ्क्रिट भवनभित्रका वैज्ञानिकहरूले गर्ने मेहनत नै आर्टेमिस मिसनको वास्तविक मुटु हो। प्रविधि जतिसुकै स्वचालित भए पनि संकटको बेला मानवीय सुझबुझ नै अन्तिम विकल्प बन्ने इतिहासले सिकाएको छ।
