काठमाण्डौं — आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) मोडेलहरू सञ्चालनका लागि आवश्यक बिजुलीको जोहो गर्न प्रविधि क्षेत्रका दिग्गज कम्पनीहरूबीच तीव्र प्रतिस्पर्धा चलिरहेको छ। यसैबीच फेसबुकको मातृ कम्पनी मेटा (Meta) ले एक महत्वाकांक्षी र भविष्यमुखी योजना अघि सारेको छ अन्तरिक्षबाट भुइँमा रहेका सोलार फार्महरूमा ‘बीम’ मार्फत बिजुली पठाउने।
मेटाले भर्जिनियास्थित स्टार्टअप कम्पनी ओभरभ्यु इनर्जी (Overview Energy) सँग एक सम्झौता गरेको छ। यस प्रविधिअन्तर्गत अन्तरिक्षमा रहेका १,००० वटा उपग्रह (Satellites) ले इन्फ्रारेड प्रकाश (Infrared light) को माध्यमबाट पृथ्वीमा रहेका सोलार फार्महरूमा ऊर्जा पठाउनेछन् जसले गर्दा घाम नभएको समयमा अर्थात् रातमा पनि डाटा सेन्टरहरूका लागि सौर्य ऊर्जा उत्पादन हुन सक्नेछ।
डाटा सेन्टरको बढ्दो भोक र मेटाको लक्ष्य
सन् २०२४ मा मात्रै मेटाका डाटा सेन्टरहरूले १८,००० गिगावाट–घन्टाभन्दा बढी विद्युत खपत गरेका थिए। यो परिमाण करिब १७ लाख अमेरिकी घरधुरीलाई एक वर्षभरि पुग्ने बिजुली बराबर हो। एआईका लागि आवश्यक कम्प्युट पावर (Compute power) को माग बढ्दै जाँदा मेटाले ३० गिगावाट नवीकरणीय ऊर्जा स्रोतहरू विकास गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको छ जसमा ठूला औद्योगिक स्तरका सोलार पावर प्लान्टहरू प्राथमिकतामा छन्।
सामान्यतया रातको समयमा सोलार फार्मबाट ऊर्जा लिन महँगो ब्याट्री स्टोरेज वा अन्य वैकल्पिक स्रोतमा भर पर्नुपर्ने हुन्छ। तर ओभरभ्यु इनर्जीले यसको फरक समाधान निकालेको छ।
प्रविधि कसरी काम गर्छ?
मेटाले प्रयोग गर्न लागेको यो प्रविधि सुन्दा कुनै विज्ञान कथा (Science Fiction) जस्तो लागे पनि यसको कार्यविधि निकै वैज्ञानिक र व्यावहारिक छ। ओभरभ्यु इनर्जीले विकास गरेको यो प्रणालीलाई मुख्यत तीन चरणमा बुझ्न सकिनेछ। पहिलो चरणमा ओभरभ्युले निर्माण गरिरहेका स्पेसक्राफ्टहरूले अन्तरिक्षमा चौबीसै घण्टा उपलब्ध हुने प्रचुर सौर्य ऊर्जालाई संकलन गर्नेछन्। बादल वा वायुमण्डलको अवरोध नहुने भएकाले अन्तरिक्षमा सौर्य ऊर्जाको उपलब्धता पृथ्वीको तुलनामा कैयौँ गुणा बढी र निरन्तर हुने गर्दछ।
दोस्रो चरणमा संकलित ऊर्जालाई सिधै बिजुलीका रूपमा पठाउनुको साटो स्पेसक्राफ्टले त्यसलाई नियर-इन्फ्रारेड लाइट (Near-infrared light) मा रूपान्तरण गर्नेछ। यही प्रकाशको फराकिलो ‘बीम’ लाई पृथ्वीमा रहेका सयौँ मेगावाट क्षमताका ठूला सोलार फार्महरूमा लक्षित गरेर पठाइनेछ। अन्तिम चरणमा जमिनमा जडान गरिएका विद्यमान सोलार प्यानलहरूले सूर्यको प्रकाशलाई जस्तै अन्तरिक्षबाट आएको यो इन्फ्रारेड प्रकाशलाई सोसेर पुनः विद्युतमा परिणत गर्नेछन्। यस प्रविधिले गर्दा रातको समयमा पनि सोलार फार्महरूले दिउँसोको जस्तै निरन्तर बिजुली उत्पादन गरिरहन सक्नेछन्।
यो प्रविधि अन्य ‘स्पेस–टु–ग्राउन्ड’ पावर ट्रान्समिसन प्रणालीभन्दा सुरक्षित रहेको कम्पनीको दाबी छ। ओभरभ्युका सिईओ (CEO) मार्क बर्टेका अनुसार उच्च शक्तिका लेजर वा माइक्रोवेभ बीमहरूले सुरक्षा र कानुनी जटिलता निम्त्याउन सक्छन् तर इन्फ्रारेड बीममा त्यस्तो जोखिम हुँदैन। बर्टेले प्रविधिको सुरक्षाबारे प्रष्ट पार्दै भनेका छन्, “तपाईँले उपग्रहबाट आएको यो बीममा सिधै आँखा जुधाएर हेर्नुभयो भने पनि स्वास्थ्यमा कुनै नकारात्मक असर पर्ने छैन।” यसले गर्दा जनस्वास्थ्य र नियामक निकायको मापदण्ड पूरा गर्न यो प्रविधि अन्य विकल्पको तुलनामा निकै सहज हुने देखिएको छ।
सन् २०२८ देखि परीक्षण सुरु हुने
मेटा र ओभरभ्यु इनर्जीबीच भएको सम्झौता अनुसार सन् २०२८ को जनवरीदेखि यस प्रविधिको औपचारिक परीक्षण सुरु हुनेछ। कम्पनीले पहिलो चरणमा ‘लो अर्थ अर्बिट’ मा उपग्रह प्रक्षेपण गरी अन्तरिक्षबाट पहिलो पटक जमिनमा पावर ट्रान्समिसन (विद्युत प्रसारण) गर्ने लक्ष्य राखेको छ। यो साझेदारी अन्तर्गत मेटाले १ गिगावाटसम्म ऊर्जा प्राप्त गर्न ‘क्यापासिटी रिजर्भेसन एग्रिमेन्ट’ (Capacity reservation agreement) समेत गरिसकेको छ। विशेष कुरा के छ भने यस सम्झौताका लागि ओभरभ्युले ‘मेगावाट फोटोन’ (Megawatt photons) नामक एक नयाँ मापन इकाइ (Metric) समेत विकास गरेको छ जसले विद्युत उत्पादनका लागि आवश्यक प्रकाशको परिमाणलाई मापन गर्नेछ।
यो परियोजना सन् २०३० देखि पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आउने तयारी छ। त्यस समयमा सम्झौता कार्यान्वयनका लागि आवश्यक थप उपग्रहहरू प्रक्षेपण गरिनेछन् जसलाई ‘जियोसिंक्रोनस अर्बिट’ (Geosynchronous orbit) मा राखिनेछ। पृथ्वीको निश्चित स्थानमा स्थिर रहने गरी व्यवस्थापन गरिने यी उपग्रहहरूले एक पटकमा १० वर्षभन्दा बढी समयसम्म निरन्तर ऊर्जा प्रदान गर्न सक्नेछन्। सुरुवाती चरणमा यो प्रविधिले अमेरिकाको पश्चिमी तटदेखि पश्चिमी युरोपसम्मको विशाल क्षेत्रलाई समेट्नेछ जसले गर्दा ती क्षेत्रका सोलार फार्महरूले रातको समयमा पनि अन्तरिक्षबाट ऊर्जा प्राप्त गरी मेटाका डाटा सेन्टरहरूलाई निर्वाध रूपमा बिजुली उपलब्ध गराउन सक्नेछन्।
ऊर्जा बजारमा नयाँ क्रान्ति
अन्तरिक्षबाट ऊर्जा प्राप्त गर्ने यो प्रविधिले सोलार फार्महरूमा गरिएको लगानीको प्रतिफल बढाउने मात्र नभई खनिज इन्धनमाथिको निर्भरता पनि कम गर्नेछ।
“कुनै एउटा निश्चित ऊर्जा बजारमा हुनु र संसारका सबै ऊर्जा बजारमा पहुँच हुनुबीच ठूलो भिन्नता छ,” सिईओ बर्टेले भनेका छन्। उनले उत्पादन र प्रसारण (Generation and transmission) दुवैलाई संयोजन गरेर जहाँ र जतिबेला आवश्यक पर्छ त्यहीँ बिजुली पुर्याउन सकिने लचकता नै आफ्नो कम्पनीको मुख्य विशेषता भएको बताएका छन्।
