काठमाण्डौं — प्रविधिको विकासले असम्भव प्रायः मानिएका कामलाई सहज बनाउँदै लगेको छ। बेलायतमा भएको एक पछिल्लो प्रयोगले ब्रोडब्यान्ड इन्टरनेटका लागि बिछ्याइएको फाइबर अप्टिक केबलबाटै खानेपानीको पाइपमा हुने चुहावट पत्ता लगाउन सकिने प्रमाणित गरेको छ।
बेलायतको ‘ओपनरिच’ (Openreach) को फाइबर नेटवर्क प्रयोग गरी गरिएको तीन महिने परीक्षणका क्रममा दैनिक २० लाख लिटर (२ मेगालिटर) पानी खेर जानबाट जोगिएको छ। यो परिमाण झन्डै १० हजार मानिसको दैनिक खानेपानी आवश्यकता बराबर हो।
कसरी काम गर्छ यो प्रविधिले?
प्रविधि कम्पनी ‘लाइटसोनिक’ ले विकास गरेको ‘डिस्ट्रिब्युटेड एकाउस्टिक सेन्सिङ’ (DAS) नामको यो प्रविधिले फाइबर अप्टिक केबललाई हजारौँ ‘भर्चुअल सेन्सर’ मा परिणत गरिदिन्छ।
- ध्वनिको पहिचान: पाइपबाट पानी चुहिएको आवाजलाई यी फाइबरका तारहरूले ‘सुन्न’ सक्छन्।
- सटिक स्थानको पहिचान: आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) र मेसिन लर्निङको प्रयोग गरी सडकको कोलाहल वा गाडीको आवाजलाई फिल्टर गरेर पाइपको कुन ठाउँमा प्वाल परेको हो भन्ने कुरा केही मिटरकै फरकमा पत्ता लगाउँछ।
- बिना उत्खनन काम हुने: यसका लागि छुट्टै जमिन खन्नु पर्दैन पहिल्यै गाडिएका इन्टरनेटका फाइबर तारहरूले नै सेन्सरको काम गर्छन्।
चुहावट नियन्त्रणमा ‘गेम चेन्जर’
बेलायत र वेल्समा मात्रै दैनिक ३ अर्ब लिटर प्रशोधित पानी चुहावटका कारण खेर जाने गरेको छ जुन कुल आपूर्तिको झन्डै २० प्रतिशत हो। ओपनरिचका नेटवर्क टेक्नोलोजी डाइरेक्टर ट्रेभर लिन्नीले यो प्रविधि पानी संरक्षणका लागि ‘गेम चेन्जर’ हुने विश्वास व्यक्त गरेका छन्।
“हाम्रो फाइबर पूर्वाधारले इन्टरनेट मात्र होइन, पानी संरक्षण जस्ता वास्तविक विश्वका समस्या समाधान गर्न सक्छ भन्ने यो ट्रायलले देखाएको छ,” लिन्नीले भने। उनका अनुसार यो प्रविधि भविष्यमा ग्यास चुहावट पत्ता लगाउन र पुल वा सुरुङ जस्ता ठूला संरचनाको अवस्था अनुगमन गर्न समेत प्रयोग गर्न सकिन्छ।
५ स्थानमा सफल परीक्षण
अहिले यो प्रविधिलाई बेलायतका विभिन्न ५ स्थानमा परीक्षण गरिएको छ जहाँ ६५० किलोमिटर लामो खानेपानीको नेटवर्कलाई फाइबरमार्फत निगरानी गरिएको थियो। तीन महिनाको छोटो अवधिमै यसले १०० भन्दा बढी स्थानको चुहावट पत्ता लगाएको छ।
खानेपानी प्रदायक कम्पनी ‘एफिनिटी वाटर’ का लिगेज प्रमुख जेम्स कर्टिसका अनुसार यो प्रविधिले फिल्डमा खटिने प्राविधिकहरूको कामलाई थप प्रभावकारी बनाएको छ। “२४ सै घण्टा निगरानी हुने भएकाले चुहावट हुने बित्तिकै मर्मत टोली खटाउन सकिन्छ, जसले गर्दा सडक खन्ने झन्झट र ग्राहकलाई हुने अवरोध कम हुन्छ,” उनले बताए।
नेपाल जस्ता मुलुक जहाँ खानेपानीको पाइपलाइनमा ठूलो परिमाणमा ‘नन-रेभेन्यु वाटर’ (चुहावट भएर खेर जाने पानी) को समस्या छ त्यहाँ पनि यस्ता नवीन प्रविधिहरू भविष्यमा कोसेढुङ्गा सावित हुन सक्छन्।
