काठमाण्डौं — हरेक नयाँ पुस्ताको वायरलेस प्रविधि सार्वजनिक हुँदा तीव्र गति, कम ‘लेटेन्सी’ र धेरै उपकरणहरू जोडिने दाबी गरिन्छ । ३जी बाट ४जी र हालै ५जी सम्म आइपुग्दा पनि हामीले यस्तै सुन्दै आएका छौँ । तर आगामी ६जी प्रविधि भने ५जी को विस्तारित रूप मात्र नभई ऊर्जा व्यवस्थापन, प्रणालीको जटिलता र नियन्त्रणमा केन्द्रित हुने देखिएको छ ।
६जी प्रविधिमा गतिभन्दा पनि प्रणालीको सञ्चालन र नियन्त्रण मुख्य चुनौतीका रूपमा देखा पर्ने इन्जिनियरहरूको तर्क छ ।
भौतिक चुनौती र प्राविधिक सीमा
५जी प्रविधिले ६ गीगाहर्ज (GHz) भन्दा माथिको फ्रिक्वेन्सीमा काम गरिरहेको छ भने ६जी को मार्गचित्रले यसलाई ७-२४ गीगाहर्जदेखि सब-टेराहर्ज (१०० गीगाहर्ज देखि १ टेराहर्ज) सम्म पुर्याउने लक्ष्य राखेको छ । यति उच्च फ्रिक्वेन्सीमा सिग्नलको पहुँच दूरी (Range) ह्वात्तै घट्छ र ठोस वस्तुहरू पार गर्ने क्षमता पनि कमजोर हुन्छ ।
यसले गर्दा ६जी को कभरेज क्षेत्र किलोमिटरमा नभई केही मिटरमा मात्र सीमित हुन सक्छ । यस्तो अवस्थामा भित्ताहरू, मौसम र उपकरण समात्ने तरिकाले समेत नेटवर्कको गुणस्तरमा प्रत्यक्ष असर पार्नेछ ।
एन्टेना प्रणाली र ताप व्यवस्थापन
५जी मा प्रयोग भएका १६ देखि ६४ सम्मका एन्टेना एरेहरू (MIMO) लाई ६जी मा विस्तार गरेर सयौँ वा हजारौँ पुर्याउने छलफल भइरहेको छ । एन्टेनाको संख्या बढ्दा पावर खपत र तापक्रम पनि बढ्छ जसले प्रणालीको कार्यक्षमतामा असर पार्न सक्छ । ६जी मा बीमफर्मिङ (Beamforming) अब एउटा फिचर मात्र नभई अनिवार्य आवश्यकता बन्नेछ जसले सिग्नललाई निश्चित दिशामा केन्द्रित गर्न मद्दत गर्दछ ।
आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) र ऊर्जा दक्षता
६जी नेटवर्कले ट्राफिकको माग र च्यानलको अवस्था हेरी वास्तविक समयमा निर्णयहरू लिनुपर्ने हुन्छ । यसका लागि एआई (AI) को प्रयोग गरिनेछ जसले ऊर्जा व्यवस्थापन र बीम छनोट (निश्चित दिशामा सिग्नल पठाउनु) जस्ता काम गर्नेछ । ६जी मा ‘जीरो-एनर्जी’ उपकरणहरूको अवधारणा पनि अघि सारिएको छ जसले सौर्य ऊर्जा वा रेडियो फ्रिक्वेन्सीबाटै ऊर्जा प्राप्त गर्नेछन् ।
लगानी र पूर्वाधारको चुनौती
नयाँ प्रविधिको मुख्य चुनौती आर्थिक पक्ष पनि हो । उच्च फ्रिक्वेन्सीका लागि धेरै पूर्वाधारहरू (टावर, फाइबर र एन्टेना) आवश्यक पर्ने भएकाले यसको जडान खर्च निकै महँगो हुनेछ । ग्रामीण भेगमा इन्टरनेट पहुँच पुर्याउन ३५० किलोमिटरको उचाइमा रहने ‘भेरी लो अर्थ अर्बिट’ (VLEO) उपग्रहहरूको एकीकृत प्रयोग गर्ने योजना पनि ६जी को रहेको छ ।
६जी को वास्तविक सफलता
६जी को सफलता केवल टेराबिट प्रति सेकेन्डको गतिमा मात्र सीमित हुने छैन । यसले डिजिटल जुम्ल्याहा (Digital Twins), सहर-व्यापी सेन्सिङ, निरन्तर स्वास्थ्य निगरानी गर्ने मेडिकल उपकरण र इमर्सिभ एक्सआर (XR) जस्ता महत्त्वाकांक्षी प्रयोगहरूलाई सम्भव तुल्याउनेछ ।
तर यी सबैका लागि स्थिर नेटवर्क, कम ढिलाइ र निरन्तर सेवा आवश्यक हुन्छ। त्यसैले ६जीको मूल चुनौती प्रविधिको गति होइन त्यसलाई स्थिर र भरपर्दो रूपमा सञ्चालन गर्ने क्षमता नै हो।
यसरी हेर्दा ६जी केवल नयाँ नेटवर्क होइन जटिल प्रणाली व्यवस्थापनको नयाँ चरण हो जसमा ऊर्जा, हार्डवेयर, सफ्टवेयर र सुरक्षा सबै पक्ष एकैसाथ सम्हाल्नुपर्ने हुन्छ।
